Από την παρακμή των πανεπιστημίων και την άνοδο της τεχνητής νοημοσύνης μέχρι τον τραμπισμό και τη μεταμόρφωση του καπιταλισμού σε ένα σύστημα που, όπως λέει, θυμίζει όλο και περισσότερο οργανωμένο έγκλημα, η αμερικανίδα θεωρητικός Κάθριν Λιου επιχειρεί να χαρτογραφήσει τα αδιέξοδα της σύγχρονης Δύσης.
«Το ζόμπι είναι το τέλειο παράδειγμα αυτού που θέλει ο καπιταλισμός της βελτιστοποίησης: ένας αιώνια πεινασμένος, εθισμένος, αποειδικευμένος και σχεδόν άφωνος άνθρωπος.»
Με αφορμή τη δημιουργία της Palm Springs School for Social Research, μιλά στο Jacobin για τη Σχολή της Φρανκφούρτης, την κατάρρευση των φιλελεύθερων βεβαιοτήτων και την ανάγκη να ξανατεθεί ένα παλιό αλλά αναπάντητο ερώτημα: τι σημαίνει κοινωνία στον 21ο αιώνα.
Επιστροφή στη Φρανκφούρτη
Η Palm Springs School for Social Research γεννήθηκε από την πεποίθηση ότι ορισμένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα για την πολιτική, τον πολιτισμό και την κοινωνία δεν συζητούνται πλέον σοβαρά μέσα στα πανεπιστήμια. Η Λιου και οι συνεργάτες της θέλουν να επαναφέρουν στο προσκήνιο την κριτική της ιδεολογίας και τον ιστορικό υλισμό, δύο παραδόσεις σκέψης που συνδέονται άμεσα με τη λεγόμενη Σχολή της Φρανκφούρτης.
«Αστειεύομαι συχνά ότι είμαστε ένα tribute band της Σχολής της Φρανκφούρτης, μόνο που είμαστε γυναίκες και γκέι.»
Για τη Λιου, το ενδιαφέρον της συγκεκριμένης παράδοσης δεν βρίσκεται μόνο στις αναλύσεις της για τον καπιταλισμό αλλά κυρίως στην προσπάθειά της να κατανοήσει τον τρόπο με τον οποίο οι οικονομικές μεταβολές μετασχηματίζουν τις επιθυμίες, τις ταυτότητες και τις πολιτισμικές μορφές κάθε εποχής.
Η μεταθανάτια ζωή του φιλελευθερισμού
Ένα από τα βασικά θέματα που την απασχολούν είναι αυτό που αποκαλεί «φιλελευθερισμό-ζόμπι». Όχι ο θάνατος του φιλελευθερισμού, αλλά η παράξενη επιβίωσή του.
Κατά τη γνώμη της, πολλοί από τους θεσμούς που οικοδομήθηκαν γύρω από τις φιλελεύθερες αξίες –πανεπιστήμια, μέσα ενημέρωσης, πολιτιστικοί οργανισμοί– εξακολουθούν να υπάρχουν, αλλά έχουν χάσει την πνευματική και πολιτική τους ζωτικότητα. Διατηρούν το κύρος και την ισχύ τους, χωρίς όμως να εκπροσωπούν πλέον τις αρχές που κάποτε επικαλούνταν.
«Ο φιλελευθερισμός ως σύνολο θεμελιωδών αρχών έχει προδοθεί πλήρως από τους ίδιους τους φιλελεύθερους.»
Η Λιου βλέπει σε αυτή τη διαδικασία έναν από τους λόγους που επέτρεψαν στον τραμπισμό να αποκτήσει τόσο ισχυρή απήχηση. Όχι επειδή έδωσε απαντήσεις, αλλά επειδή εκμεταλλεύτηκε ένα υπαρκτό αίσθημα αποξένωσης απέναντι σε θεσμούς που εμφανίζονταν προοδευτικοί ενώ, κατά την ίδια, λειτουργούσαν όλο και πιο κλειστά και αυτοαναφορικά.
Από τον ανθρωπισμό στην αλγοριθμική εποχή
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συζήτησης αφορά την έννοια του ανθρώπου στη σύγχρονη κοινωνία.
Η Λιου υποστηρίζει ότι ακόμη και οι παλιές αστικές ελίτ διατηρούσαν μια ιδέα προσωπικής καλλιέργειας, παιδείας και πνευματικής ολοκλήρωσης. Αντίθετα, οι σημερινές τεχνολογικές ελίτ μοιάζουν να ενδιαφέρονται πρωτίστως για τη βελτιστοποίηση συστημάτων παραγωγής, κατανάλωσης και δεδομένων.
«Το cancel, ο αποκλεισμός και η συνήθεια να αποκαλείται φασίστας όποιος διαφωνεί, έγιναν ένας εύκολος τρόπος να δημιουργηθεί μια ψεύτικη συναίνεση από τα πάνω.»
Στην αφήγησή της, η φιγούρα που συμβολίζει καλύτερα αυτή τη μετάβαση είναι το ζόμπι: ένας άνθρωπος χωρίς ιδιαίτερες δεξιότητες, χωρίς ιστορική μνήμη και χωρίς αυτονομία, πλήρως ενσωματωμένος σε μηχανισμούς κατανάλωσης και ελέγχου.
«Τα πανεπιστήμια υποτίθεται ότι θα δημιουργούσαν υποκείμενα που διαβάζουν και σκέφτονται.»
Δεν είναι τυχαίο ότι εκφράζει έντονη ανησυχία για την ταχεία ενσωμάτωση των εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαίδευση, θεωρώντας ότι απειλούν να μετατρέψουν τη μάθηση από διαδικασία σκέψης σε διαδικασία διαχείρισης πληροφοριών.
Ο καπιταλισμός ως αφήγηση γκάνγκστερ
Αν ο φιλελευθερισμός είναι ένα ζόμπι, ο σημερινός καπιταλισμός θυμίζει, κατά τη Λιου, ταινία γκανγκστερικού κινηματογράφου.
«Ο γκάνγκστερ είναι ένας αμερικανικός λαϊκός ήρωας.»
Με τον όρο «gangster capitalism» περιγράφει ένα οικονομικό σύστημα στο οποίο η δημιουργία αξίας υποχωρεί μπροστά στην απογύμνωση και την εκμετάλλευση υπαρχόντων πόρων. Στο επίκεντρο της κριτικής της βρίσκονται τα private equity funds (ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια), τα οποία συχνά αποκτούν επιχειρήσεις ή κοινωνικές υπηρεσίες, αφαιρούν τα πιο κερδοφόρα στοιχεία τους και στη συνέχεια τα μεταπωλούν.
Για τη Λιου, πρόκειται για μια μορφή οικονομικής δραστηριότητας που μοιάζει περισσότερο με λεηλασία παρά με παραγωγή.
Ο Τραμπ ως πολιτισμικό σύμβολο
Η ανάλυσή της για τον Ντόναλντ Τραμπ ξεφεύγει από τα όρια της πολιτικής επικαιρότητας και αγγίζει το πεδίο της πολιτισμικής μυθολογίας.
Αντλώντας από το κλασικό δοκίμιο του Ρόμπερτ Γουόρσοου «The Gangster as Tragic Hero», υποστηρίζει ότι ο γκάνγκστερ αποτελεί μια βαθιά ριζωμένη μορφή της αμερικανικής φαντασίας: ο αουτσάιντερ που ανεβαίνει στην κορυφή παραβιάζοντας κανόνες και τελικά καταρρέει θεαματικά.
«Υπάρχει κάτι γοητευτικό στον Τραμπ, μέσα σε όλη αυτή την παιδική και ανόητη πλευρά του.»
Μέσα σε αυτή την παράδοση εντάσσει και τον Τραμπ, όχι απλώς ως πολιτικό πρόσωπο αλλά ως πολιτισμικό σύμβολο μιας κοινωνίας που δυσκολεύεται πλέον να διακρίνει τα όρια ανάμεσα στην επιτυχία, την εξουσία και το θέαμα.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, REUTERS/Daniel Heu
Τι απέγινε το κοινωνικό;
Το ερώτημα που διατρέχει ολόκληρη τη συζήτηση δεν αφορά τελικά ούτε τον Τραμπ ούτε την τεχνητή νοημοσύνη.
Αφορά το αν εξακολουθεί να υπάρχει αυτό που παλαιότερες γενιές ονόμαζαν «κοινωνία».
Η Palm Springs School for Social Research ξεκινά τη δραστηριότητά της με ένα ερώτημα που ακούγεται σχεδόν αναχρονιστικό, αλλά ίσως είναι πιο επίκαιρο από ποτέ: πώς μπορεί να υπάρξει μια σοσιαλιστική ή συλλογική πολιτική προοπτική σε έναν κόσμο όπου οι κοινότητες, οι θεσμοί και οι χώροι συνάντησης έχουν σταδιακά αποδιαρθρωθεί από τις ίδιες τις δυνάμεις της αγοράς;
Σε μια εποχή που η δημόσια ζωή μοιάζει ολοένα και περισσότερο με πεδίο αντιπαράθεσης αλγορίθμων, brands και πολιτισμικών πολέμων, η Λιου επιμένει ότι η πιο ριζοσπαστική ερώτηση ίσως παραμένει η πιο απλή: πώς ξαναχτίζεται το κοινωνικό.
