Υπάρχει πολιτική χωρίς (επαγγελματίες) πολιτικούς;

Το πρόβλημα έχει διαγνωστεί εδώ και καιρό. Η δημοκρατική, καλύτερα η αντιπροσωπευτική δημοκρατία, παρουσιάζει, θα το διατυπώσουμε κομψά, έντονες δυσλειτουργίες. Άλλοι εκφράζονται πιο άμεσα, σχεδόν ωμά και ισχυρίζονται ότι η δημοκρατία και το αντιπροσωπευτικό σύστημα δεν δουλεύουν πια.

Η διάγνωση, όσο και να ακούγεται σκληρή, έχει ρεαλιστική βάση. Ακόμα και σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Γαλλία και η Βρετανία με κοινοβουλευτική παράδοση αιώνων, ο κόσμος δείχνει να δυσπιστεί. Πιστεύει ότι το πολιτικό σύστημα (και το προσωπικό που του υπηρετεί) είναι βαθιά διεφθαρμένο και ότι απλώς φροντίζει για την αναπαραγωγή του πλούτου και της ισχύος του.

Η Έλεν Λάντεμορ, καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης στο Yale, με όσα πραγματεύεται στο βιβλίο της “Politics Without Politicians” πηγαίνει τη συζήτηση ένα βήμα παρακάτω. Εντοπίζει το πρόβλημα στην εκλογική διαδικασία και στις δυναμικές της, ισχυριζόμενη ότι, στην πραγματικότητα, υποψηφιότητα για τις θέσεις ευθύνης που αφορούν αιρετούς μπορούν, πλέον, να θέσουν συγκεκριμένοι τύποι ανθρώπων.

Η Λάντεμορ επιχειρεί μάλιστα να προσεγγίσει την ταυτότητα και τα γενικότερα χαρακτηριστικά αυτών των ανθρώπων. Σίγουρα διαθέτουν χρήματα για να υποστηρίξουν τις αυξημένες απαιτήσεις της υποψηφιότητάς τους. Είναι τύποι ανταγωνιστικοί, ιδιαίτερα εξωστρεφείς και επικοινωνιακοί, που δεν διστάζουν να εκτίθενται και να αυτοπροβάλλονται. Αυτός ο ανθρωπότυπος, ιδιαίτερα σε εκλογικά συστήματα με τους κανόνες των ΗΠΑ, κυριαρχεί. Πόσο αντιπροσωπευτικό είναι τότε το σύστημα; Ποιες δυνατότητες αφήνει σ’ έναν “κοινό” άνθρωπο να διεκδικήσει τη δική του ευκαιρία;

Αν “μεταφέρουμε” τα παραπάνω συμπεράσματα στην Ελλάδα και τα “εξειδικεύσουμε” με όσα ισχύουν στη χώρα, θα “συναντηθούμε” με μία γνώριμή μας κατάσταση. Βουλευτές από πολιτικά τζάκια μπορούν να εκλέγονται πρακτικά για πάντα (ή, τέλος πάντων, για όσο θέλουν) χωρίς πολύ μεγάλο κόπο. Εκμεταλλεύονται απλώς την οικονομική τους δυνατότητα και τα πελατειακά δίκτυα που οικοδομήθηκαν δεκαετίες πριν. Την ίδια ώρα, περιορισμός θητειών για τους βουλευτές δεν προβλέπεται από το νόμο. Μπορούν να διεκδικήσουν…άπειρες. Ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης αποτέλεσε μέλος του κοινοβουλίου για περισσότερα από πενήντα χρόνια και δεν είναι το μοναδικό παράδειγμα.

Το συμπέρασμα, άρα, της Λάντεμορ είναι τεκμηριωμένο. Και κατά την προσωπική εκτίμησή μας σωστό. Το σύστημα αντί να “ανοίγει”, “κλείνει” ολοένα και περισσότερο. Το κριτήριο του κλεισίματος είναι οικονομικό, άρα απολύτως ταξικό. Τα μεσαία και κυρίως τα κατώτερα στρώματα αποκλείονται έτσι εξ’ ορισμού σχεδόν από τη διαδικασία. Εκλέγουν αλλά δεν βρίσκονται ποτέ στη θέση να εκλεγούν.

Για ποια αντιπροσωπευτικότητα λοιπόν μιλάμε; Και για ποιο δημοκρατικό δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι; Όχι ότι δεν ήταν πάντα έτσι, τα τελευταία χρόνια όμως, με τις ανισότητες μεταξύ των πολιτών να γιγαντώνονται και τις επικοινωνιακές ανάγκες της κάθε υποψηφιότητας να καθιστούν το σχετικό οικονομικό κόστος τεράστιο, τα πράγματα επιδεινώθηκαν. Η πολιτική, στο ζήτημα της εξαάσκησή της, μετατρέπεται σ’ ένα πεδίο κατ’ εξοχήν για έχοντες και κατέχοντες. Εν συνεχεία οι έχοντες και κατέχοντες νομοθετούν είτε για τους εαυτούς τους ή για τους πολιτικούς τους σπόνσορες (που είναι συνήθως πιο ισχυροί απ’ αυτούς).

Το φαινόμενο είναι πλέον παγκόσμιο, γι’ αυτό παγκόσμια είναι και η ίδια η κρίση αντιπροσώπευσης. Και παρά το γεγονός ότι η διάγνωση έχει γίνει εδώ και αρκετό καιρό, κανείς δεν μιλά για λύσεις. Η ακροδεξιά πανηγυρίζει και ονειρεύεται αυτό που πάντα ήθελε, λιγότερη ή και καθόλου δημοκρατία. Η απάντηση, ωστόσο, δείχνει να βρίσκεται στην εντελώς αντίθετη κατεύθυνση, στην περισσότερη δημοκρατία, στο βάθεμά της, στην απόδοση συγκεκριμένων πολιτικών ευθυνών (αλλά και δικαιωμάτων) στους πολίτες.

Αυτό που προτείνει βέβαια η ίδια η καθηγήτρια του Yale είναι συζητήσιμο. Η Λάντεμορ μιλά για σώματα πολιτών που θα προκύπτουν από κλήρωση και θα αποφασίσουν υπό τη συνδρομή ειδικών για τα σημαντικά ζητήματα. Το αν αυτό θα φέρει την κατάργηση των “κλασικών” νομοθετικών σωμάτων δεν είναι κάτι που ξεκαθαρίζεται, άλλωστε δεν έχουμε το βιβλίο στη διάθεσή μας.

Ωστόσο η λογική της Αμερικανίδας καθηγήτριας έχει να κάνει με το ότι μία ομάδα διαφορετικών ανθρώπων, τυχαία επιλεγμένων, μπορεί να αποδειχθεί αποτελεσματικότερη και πιο αντικειμενική από μία ομάδα “εξειδικευμένων” πολιτών που εν πολλοίς έχουν ενιαία σκέψη ή μικρές διαφορές.

Στην πρόταση βέβαια μπορεί να διατυπωθεί κριτική. Ηδη από The Nation ο Οσίτα Νουανέβου, Αμερικανός δημοσιογράφος, υποστηρίζει ότι εν λόγω πρόταση ουσιαστικά καταργεί το δικαίωμα των πολιτών να εκλέγουν και ότι αφήνει τα πολιτικά πράγματα και τις σχετικές αποφάσεις στην τύχη μίας κλήρωσης. Κατά την οπτική του, η πολιτική εξουσία φεύγει από τα χέρια των ανθρώπων καθώς η ψήφος είναι μία διαδικασία με την οποία οι πολίτες συγκρίνουν πολιτικές και αποφασίζουν για τους ίδιους.

Και αυτό όμως, ως συμπέρασμα, είναι συζητήσιμο. Στις ΗΠΑ οι ψηφοφόροι καλούνται κάθε φορά να αποφασίσουν μεταξύ σχεδίων που μπορεί να μην διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Επίσης, ο πυρήνας του συστήματος δεν αμφισβητείται σε κανένα από τα διαθέσιμα πολιτικά σχέδια, άλλοι τονίζουν ότι οι Δημοκρατικοί και Ρεπουμπλικάνοι συνιστούν διαφορετικές όψεις του ίδιου νομίσματος. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν επιλογές, οι πολίτες επιλέγουν με τη λογική του μικρότερου κακού όταν η προτίμησή τους δεν υπαγορεύεται από ενορμήσεις όπως ο εθνικισμός ή το μίσος για το άλλους.

Η ανανέωση της δημοκρατίας δεν είναι, προφανώς, μία εύκολη υπόθεση. Όμως η συζήτηση έχει ήδη ανοίξει και οι προτάσεις πρέπει να κατατεθούν. Μην έχετε όμως αυταπάτες. Η συζήτηση έχει ανοίξει στο εξωτερικό. Εδώ βρισκόμαστε ακόμη στο πεδίο των διαπιστώσεων. Επί της ταμπακιέρας όμως, δυστυχώς ακούγονται (ή γράφονται) ελάχιστα πράγματα. Ακόμα και από την Αριστερά (που βλέπει πολλούς βουλευτές και βουλεύτριές της να ανανεώνουν συνεχώς τις βουλευτικές θητείες τους).