Ο ψηφιακός αναλφαβητισμός: όταν η κοινωνία τρέχει χωρίς τον πολίτη

του Σπύρου Μαυρολέων

Στην Ελλάδα της συνεχούς ψηφιακής μετάβασης, υπάρχει ένα φαινόμενο που σπάνια συζητείται ανοιχτά, αλλά αφορά χιλιάδες ανθρώπους: ο ψηφιακός αναλφαβητισμός. Δεν μιλάμε για κάποιον που δεν ξέρει γράμματα. Μιλάμε για πολίτες που δεν έχουν χρησιμοποιήσει ποτέ κινητό αφής, που φοβούνται να αγγίξουν εφαρμογές τραπεζών, που δεν μπαίνουν ούτε στη βασική πλατφόρμα του κράτους για να καταθέσουν δικαιολογητικά, που ακούνε για κωδικούς, emails και ψηφιακές αιτήσεις και νιώθουν ότι βρίσκονται μπροστά σε μια ξένη γλώσσα.

Η χώρα μας βρέθηκε μέσα σε λίγα χρόνια να μεταφέρει σχεδόν όλες τις υποχρεώσεις του πολίτη στο ψηφιακό περιβάλλον. Από τις φορολογικές δηλώσεις μέχρι τις αιτήσεις στα υπουργεία, από τις άδειες των αγροτών έως τις υποχρεώσεις των ελεύθερων επαγγελματιών, σχεδόν κάθε βήμα απαιτεί εξοικείωση με συστήματα που για πολλούς είναι απλώς ακατανόητα. Η πανδημία επιτάχυνε αυτόν τον μετασχηματισμό, αναγκάζοντας τους πάντες να προσαρμοστούν μέσα σε ελάχιστο χρόνο. Όμως τώρα που το κατεπείγον έχει περάσει, η υποχρέωση για ψηφιακές διαδικασίες παραμένει – συχνά πιο απαιτητική από ποτέ.

Για έναν νέο άνθρωπο ή για κάποιον που έχει ζήσει την τεχνολογία από νωρίς, όλα αυτά ίσως φαίνονται απλά. Για έναν ηλικιωμένο, για έναν αγρότη που μέχρι χθες έκανε τη δουλειά του με χαρτί, μολύβι και μια υπογραφή, για έναν μικροεπαγγελματία που δεν είχε ποτέ την ανάγκη να χρησιμοποιήσει υπολογιστή, αποτελεί πραγματικό άγχος. Δεν είναι απλώς δυσκολία. Είναι φόβος, ανασφάλεια, και πολλές φορές ντροπή. Κι όταν ο πολίτης δεν μπορεί να τα καταφέρει μόνος του, στρέφεται είτε στα ΚΕΠ, που πλέον έχουν μετατραπεί σε γραφεία «ψηφιακής μετάφρασης», είτε στους λογιστές, που σηκώνουν σχεδόν το σύνολο της καθημερινής γραφειοκρατίας της χώρας.

Το πιο ανησυχητικό όμως δεν είναι η δυσκολία. Είναι το ότι συχνά δεν υπάρχει πραγματική εναλλακτική. Το κράτος δεν αφήνει περιθώριο να επιλέξεις αν θα κάνεις κάτι ψηφιακά ή όχι. Πρέπει. Υποχρεωτικά. Κι έτσι δημιουργείται μια νέα μορφή αποκλεισμού: πολίτες που αδυνατούν να εξυπηρετηθούν όχι επειδή δεν θέλουν, αλλά επειδή δεν ξέρουν. Ταυτόχρονα, η βιασύνη της ψηφιοποίησης αποκαλύπτει και αδυναμίες του ίδιου του συστήματος. Το πρόσφατο παράδειγμα του ΟΠΕΚΕΠΕ, όπου κάποιοι ανέβαζαν μια… λευκή κόλλα ως «δικαιολογητικό» και δήλωναν βοσκοτόπια όπου τους συνέφερε για να εισπράξουν χρήματα, δείχνει ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο πολίτης που δεν γνωρίζει, αλλά και ο μηχανισμός που δεν έχει δομηθεί σωστά.

Το κράτος πρέπει να εκσυγχρονιστεί. Αυτό είναι δεδομένο. Η Ελλάδα δεν μπορεί να μένει πίσω ούτε στις υπηρεσίες ούτε στην τεχνολογία. Όμως ο ψηφιακός μετασχηματισμός δεν μπορεί να στηρίζεται στην υπόθεση ότι όλοι οι πολίτες είναι ήδη έτοιμοι. Χωρίς ενημέρωση, χωρίς εκπαίδευση, χωρίς δομές υποστήριξης, το μόνο που πετυχαίνουμε είναι πολίτες δύο ταχυτήτων: εκείνους που προχωρούν άνετα μέσα στο ψηφιακό περιβάλλον και εκείνους που αποκλείονται σιωπηλά από αυτό.

Η λύση δεν είναι να σταματήσει η ψηφιοποίηση. Η λύση είναι να γίνει ανθρώπινη. Να προηγηθεί η κατάλληλη εκπαίδευση, να δοθούν καθαρές οδηγίες, να υπάρξουν απλές διαδικασίες, να ενισχυθούν τα ΚΕΠ με προσωπικό και υποστήριξη, να δημιουργηθούν μικρά σεμινάρια σε δήμους, συλλόγους και κοινότητες. Να καταλάβει ο πολίτης ότι δεν κινδυνεύει να «πατήσει λάθος», να κάνει ζημιά ή να γελοιοποιηθεί.

Ο ψηφιακός αναλφαβητισμός δεν είναι αδυναμία. Είναι η φυσική συνέπεια ενός κόσμου που τρέχει πιο γρήγορα απ’ όσο προλαβαίνει ο μέσος άνθρωπος. Αν θέλουμε ένα πραγματικά σύγχρονο κράτος, πρέπει να το χτίσουμε μαζί με τους πολίτες του, όχι πάνω στην αδυναμία τους. Γιατί στο τέλος, η τεχνολογία λειτουργεί μόνο όταν ενώνει. Κι όχι όταν αφήνει ανθρώπους πίσω.