Η Τουρκία έχει τον ίδιο πρόεδρο τα τελευταία 23 χρόνια. Υπάρχουν γενιές Τούρκων πολιτών που γεννήθηκαν και ενηλικιώθηκαν στη διακυβέρνηση Ερντογάν, με την εικόνα του συνεχώς παρούσα στα Μέσα, στον ελεγχόμενο από τον ίδιο και το κόμμα του κοινωνικό και πολιτικό χώρο, στην καθημερινότητά τους.
Ο ερντογανισμός ως φαινόμενο υπό διαρκή μετάλλαξη
Προφανώς και μέσα στα πολλά χρόνια της πολιτικής του διαδρομής ο Ερντογάν και η διακυβέρνησή του άλλαξαν πολύ, προσαρμοζόμενοι αμφότεροι στη συγκυρία, με κύριο σκοπό την παραμονή του στην εξουσία. Έτσι, ενώ ξεκίνησε την καριέρα του ως «χαρισματικός», ως φωνή διαμαρτυρίας και εκφραστής των –καταπιεσμένων έως τότε από τον κεμαλισμό– παραδοσιακών μουσουλμάνων της Τουρκίας, μεταλλάχθηκε σταδιακά, ο ίδιος και ο πολιτικές του πρακτικές, σε μια «νέα κανονικότητα», λίγο αργότερα σε περιοριστικό πλαίσιο, για να καταλήξει τα τελευταία πολλά χρόνια σε καθεστώς, που εξοβελίζει καθετί διαφορετικό, καθετί που δεν ταιριάζει με τη νόρμα που ορίζει και ορίζεται από τον ίδιο. Σε κάθε στάδιο αυτής της αλλαγής η διακυβέρνηση έγινε πιο συγκεντρωτική, πιο απολιτική, πιο κυβερνητική, πιο ταυτισμένη με τον δημόσιο χώρο και το δημόσιο χρήμα και πιο προσωποπαγής, κοντολογίς πιο «ερντογανική».
Σημαντικές προσωπικότητες του πολιτικού χώρου που εκπροσωπεί –ή, πιο σωστά, εκπροσωπούσε– ο πρόεδρος Ερντογάν εξοβελίστηκαν στην πορεία, αναγκάστηκαν να αποστρατευθούν, κατηγορήθηκαν για τρομοκρατία, πραξικοπήματα, γενικά για εγκλήματα κατά του έθνους, του κράτους και της θρησκείας. Μαζί με αυτές στις κατηγορίες, που ενδέχεται να ισχύουν ή όχι, το σίγουρο είναι ότι η παρουσία αυτών των προσωπικοτήτων εμπόδιζε την απρόσκοπτη και χωρίς εσωτερικό ανταγωνισμό, παραμονή του προέδρου στην κομματική και κυβερνητική εξουσία. Η εξέγερση του πάρκου Γκεζί έστειλε ένα ηχηρό μήνυμα αμφισβήτησης στην ηγεμονία Ερντογάν. Ωστόσο, παρά τις ευκαιριακές υποχωρήσεις και –κυρίως– τις πολλές υποσχέσεις της κυβέρνησης για αλλαγές και συμπερίληψη, η στάση της απέναντι στο φαινόμενο Γκεζί, όπως φαίνεται ξεκάθαρα πλέον, ήταν τουλάχιστον αντιδραστική, αν όχι με διάθεση αντεκδίκησης.
Μετά την απόπειρα πραξικοπήματος (Ιούλιος 2016, δέκα χρόνια πριν), μια απόπειρα που ο ίδιος ο Τούρκος πρόεδρος είχε αποκαλέσει «ευλογία Θεού», οι διώξεις σε βάρος φερόμενων οπαδών του Γκιουλέν οδήγησαν στη γνωστή εκκαθάριση του δημοσίου τομέα, των πανεπιστημίων, των ΜΜΕ κ.λπ. από αντιφρονούντες. Δεν υπήρξε πεδίο της δημόσιας σφαίρας που να έμεινε αλώβητο από τον «φόβο της τρομοκρατίας» και χιλιάδες Τούρκοι πολίτες αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα, να χάσουν τη δουλειά τους και να μπουν φυλακή. Αυτή η αντιδραστικότητα βρήκε διέξοδο και στους «συνήθεις υπόπτους», τους Κούρδους, τις γυναίκες και τις οργανώσεις τους, πλήττοντας συλλήβδην τα δικαιώματα των πιο ευάλωτων.
Στο εσωτερικό του κόμματος
Η δυναμική που απέκτησε η πόλωση μετά την «ευλογημένη» απόπειρα, μαζί με την κυβερνητική επιρροή που είχε εμπεδωθεί στην τουρκική δικαιοσύνη, οδήγησαν στο δημοψήφισμα του 2017 και τις αυξημένες αρμοδιότητες του Προέδρου της Δημοκρατίας, οι οποίες, σύμφωνα με την τουρκική αντιπολίτευση –και όχι μόνο– υπονόμευσαν εν τοις πράγμασι τους δημοκρατικούς θεσμούς στη χώρα, εξασφαλίζοντας στον εκάστοτε πρόεδρο τον ρόλο του γενικού ρυθμιστή του πολιτεύματος και μετατρέποντας τον ανταγωνισμό για την εξασφάλιση της προεδρίας σε πόλεμο επιβίωσης. Βάσει του ισχύοντος εκλογικού νόμου, ο πρόεδρος μπορεί να υπηρετήσει μόνο δύο πλήρεις θητείες, έχοντας δικαίωμα σε τρίτη μόνο εάν προκηρυχθούν πρόωρες εκλογές. Άρα, υπό κανονικές συνθήκες, ο πρόεδρος Ερντογάν δεν δικαιούται να θέσει για τρίτη φορά υποψηφιότητα.
Ήδη στο κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ), παρά το γεγονός ότι, όπως προαναφέρθηκε, οι πολιτικοί ανταγωνιστές του Ερντογάν από το παρελθόν έχουν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, βγει από το κάδρο της ηγεσίας του ΑΚΡ (Μπουλεντ Αρίτς, Αμπντουλάχ Γκιούλ, Αλί Μπαμπατζάν, Αχμέτ Νταβούτογλου), έχει δημιουργηθεί μια μικρή ομάδα συνεργατών γύρω από τον πρόεδρο που, απ’ ό,τι φαίνεται, διαγκωνίζεται για την επόμενη μέρα. Ενδεικτικό της ποιότητας των νέων πολιτικών στελεχών είναι και το γεγονός ότι οι μισοί εξ αυτών είναι συγγενείς του προέδρου Ερντογάν.
Σαν οικογένεια
Ο 44χρονος γιος, Μπιλάλ Ερντογάν, με επιχειρηματικές δραστηριότητες αλλά και ενασχόληση με ιδρύματα συνδεδεμένα με το ΑΚΡ, όπως το επιδραστικό (λόγω των επιδομάτων που χορηγεί) Ίδρυμα για την Τουρκική Νεολαία (TÜGVA). Επίσης, ο 46χρονος Σελτζούκ Μπαϊρακτάρ, σύζυγος της μικρότερης κόρης του προέδρου, Σουμεγιέ, επικεφαλής της εταιρείας Μπαϊκάρ. Ο Μπαϊρακτάρ ίδρυσε την εταιρία σε συνεργασία με τον αδελφό του Χαλούκ, αναπτύσσοντας τεχνολογία που επικεντρώνεται κυρίως σε στρατιωτικές εφαρμογές. Με τη σύζυγό του, που επίσης δραστηριοποιείται πολιτικά μέσω κοινοφελών ιδρυμάτων του ΑΚΡ και γράφεται ότι είναι η αγαπημένη κόρη του προέδρου, αποτελούν ένα από τα πιο προβεβλημένα ζευγάρια των MME, ενώ ο ίδιος βρίσκεται πίσω και από την περιοδική έκθεση τεχνολογίας (Teknofest), που παρουσιάζει, προπαγανδίζει και προωθεί την τουρκική τεχνολογία σε στρατιωτικές εφαρμογές, καθώς και συμπράξεις της με επενδυτές. Υπάρχει και ο σύζυγος της μεγαλύτερης κόρης του προέδρου, Μπεράτ Αλμπαϊράκ, πρώην ΥΠΟΙΚ, που απώλεσε το υπουργείο, αλλά διατηρεί ερείσματα στην κυβέρνηση μέσω της οικογένειας. Άλλη μια ιδιαίτερη περίπτωση συνιστά ο Τούρκος ΥΠΕΞ Χακάν Φιντάν, πρώην αρχηγός των Τουρκικών Μυστικών Υπηρεσιών (ΜΙΤ), μέλος του τουρκικού βαθέος κράτους και άνθρωπος με επιρροή στη δημόσια διοίκηση.
Οι προαναφερθέντες, μαζί με τους Σουλεϊμάν Σόιλου και Νιουμάν Κουρτουλμούς, αποτελούν, τρόπον τινά, το «νέο αίμα» του ΑΚΡ. Πρόκειται για στελέχη που αναδύθηκαν τα τελευταία χρόνια και πλαισίωσαν τον πρόεδρο όχι ως συνοδοιπόροι αλλά ως υφιστάμενοι και νέοι τεχνοκράτες, διαμορφώνοντας μια νέα κυβερνητική ελίτ, μετά από τις εκκαθαρίσεις των διαφορετικών περιόδων «ερντογανισμού».
Τον Σεπτέμβρη του 2025 ρεπορτάζ που προήλθαν από τον Λευκό Οίκο υπαινίχθηκαν μια υφέρπουσα αντιπαλότητα μεταξύ διαμορφωμένων στρατοπέδων των τριών βασικών ανταγωνιστών. Σύμφωνα με δημοσιογραφικές πληροφορίες, υπήρξαν ισχυρισμοί ότι ο Φιντάν προσπαθούσε να πείσει τους Αμερικανούς να αναλάβει δράση μετά τον θάνατο του προέδρου, οι οποίοι όξυναν τη συζήτηση εντός του ΑΚΡ. Η σύγκρουση μεταξύ των δημοσιογράφων Χαντέ Φιράτ και Μελίκ Γιγκιτέλ στον αέρα του CNN Türk ερμηνεύθηκε ως απόρροια αυτής της έντασης και των διαμορφούμενων σφαιρών επιρροής των προαναφερθέντων πολιτικών. Το θέμα ωστόσο είναι ότι, με την εξαίρεση ίσως του Φιντάν, ο οποίος όμως δεν τυγχάνει μεγάλης δημοφιλίας, οι υπόλοιποι δελφίνοι είναι μάλλον ετερόφωτοι. Ως εκ τούτου, δεν μπορούν να ανταγωνιστούν δημοσκοπικά τους ηγέτες της τουρκικής αντιπολίτευσης, και ίσως αυτός να είναι ένας ακόμη λόγος για τον οποίο ο πρόεδρος Ερντογάν φαίνεται να μεθοδεύει μια νέα δική του υποψηφιότητα με παράλληλα διαδοχικά χτυπήματα στην ηγεσία του CHP, προκειμένου να είναι καλυμμένος από δυο πλευρές.
Η τουρκική αντιπολίτευση σε δίλημμα
Η τουρκική αντιπολίτευση, ιδίως αυτή με τα μειονοτικά χαρακτηριστικά, δηλαδή τα κουρδικά κόμματα, είχαν διαχρονικά αρνητική αντιμετώπιση από τις κυβερνήσεις του ΑΚP, με συγκυριακές συγκλίσεις, που δεν βοηθούν στο παραμικρό να επιλυθούν τα χρονίζοντα προβλήματα των Κούρδων της Τουρκίας. Ωστόσο, χρήσιμο θα ήταν, για την οικονομία της παρούσας ανάλυσης, να επικεντρωθούμε στο CHP και στην πίεση που αυτό υφίσταται τα τελευταία χρόνια. Η ανάγκη να μην υπάρξει κάποιο «αντίπαλο δέος» που θα μπορούσε να νικήσει δημοσκοπικά τον νυν πρόεδρο και οι προσωποπαγείς όροι με τους οποίους διεξάγεται το εκλογικό παιχνίδι στην Τουρκία έχουν ως αποτέλεσμα τις διώξεις, με ποικίλα τεχνάσματα και προφάσεις, των πολιτικών προσωπικοτήτων της αντιπολίτευσης που κατά καιρούς συγκέντρωναν αυτά τα χαρακτηριστικά. Γι’ αυτό, φερ’ ειπείν, ο πρώην δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου είναι ακόμη στη φυλακή, και δεν προβλέπεται να αποφυλακιστεί σύντομα.
Γι’ αυτό, ήδη από τις αρχές Σεπτεμβρίου του 2025, τουρκικό δικαστήριο είχε εκδώσει απόφαση με την οποία ακύρωσε το συνέδριο του CHP που είχε διεξαχθεί στην Κωνσταντινούπολη στις 8 Οκτωβρίου του 2023 και έπαυσε από τα καθήκοντά του τον εκλεγμένο πρόεδρο της οργάνωσης Οζγκιούρ Τσελίκ, επικαλούμενο «νοθείες στην ψηφοφορία» και άλλες εσωκομματικές παρατυπίες, για να συνεχίσει καθαιρώντας φέτος, με νέα απόφαση στις 21 Μαΐου 2026, και τον Οζγκιούρ Οζέλ από την ηγεσία του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος. Μεθοδεύοντας έτσι την επιστροφή Κιλιτσντάρογλου και δημιουργώντας έναν εμφύλιο μέσα στους κόλπους του CHP, η κυβερνητική πλευρά προσβλέπει σε διπλό κέρδος: θα έχει να αντιμετωπίσει τον μόνο αρχηγό που έχασε από τον Ερντογάν όχι σε μία αλλά σε δύο εκλογικές αναμετρήσεις στο παρελθόν, ενώ θα καταφέρει πλήγμα και στην ενότητα του κόμματος.
Το έλλειμμα δημοκρατίας, οι ευρωπαϊκές αρχές και ο stand up κωμικός
Ο Οζέλ χαρακτήρισε τη δικαστική απόφαση «απόπειρα πραξικοπήματος κατά του κόμματος που ίδρυσε ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ», ενώ διεμήνυσε ότι «μέχρι να αποφασίζουν για το ποιος θα διοικεί το CHP τα μέλη του κόμματος και όχι οι δικαστικοί βραχίονες του AKP, θα βρίσκομαι εδώ. Δεν πηγαίνω πουθενά», ενώ σε μια έμμεση, αλλά δηκτική αναφορά προς τον Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, τόνισε πως «αρνούμαστε τις άνετες καρέκλες της αιώνιας αντιπολίτευσης. Αρνηθήκαμε να είμαστε η αντιπολίτευση του παλατιού», καλώντας τον κόσμο του κόμματος σε διαδηλώσεις. Ωστόσο, αν αναζητήσουμε τη βάση του προβλήματος της μαζικής ή μη αντίδρασης σε μια τόσο ευθεία παρέμβαση στα εσωτερικά του CHP, αυτή θα μπορούσε να εντοπιστεί εν μέρει στην ιστορία του ίδιου του κόμματος. Η ιστορία και του CHP και του κεμαλισμού, που το κόμμα και ο ίδιος ο Οζέλ φέρει ως παρακαταθήκη, βρίθει παρεμβάσεων επί των δημοκρατικών και θρησκευτικών θεσμών. Συχνά και επί της λαϊκής βούλησης όπως αυτή εκφραζόταν στις εκλογές (δεν είναι λίγα τα πραξικοπήματα στη σύγχρονη τουρκική ιστορία.
Ως εκ τούτου, οι Τούρκοι –εκ των οποίων το 10% είναι κουρδικής καταγωγής– έχουν να ζυγίσουν ως πολίτες και εργαζόμενοι πολλές διαφορετικές ελλείψεις –θεσμικές, οικονομικές, εθνικές, θρησκευτικές– προκειμένου να αποφασίσουν τι θα ψηφίσουν στις εκλογές, αν και όταν αυτές γίνουν. Αν κάποιος θελήσει να εντοπίσει το βασικό πολιτικό πρόβλημα που όλες οι πλευρές βλέπουν και η καθεμιά στηλιτεύει και ταυτόχρονα επιθυμεί να εργαλειοποιήσει για λογαριασμό της, αυτό είναι ακριβώς οι αυξημένες προεδρικές αρμοδιότητες, που δυνητικά υπονομεύουν την πολιτική ζωή της χώρας: ο πρόεδρος ως απόλυτος ρυθμιστής του πολιτεύματος και ο πρόεδρος Ερντογάν σε αυτή τη συγκυρία ως ρυθμιστής όχι μόνο της προσωπικής του τύχης αλλά και αυτής του προσωποπαγούς κόμματος –με στοιχεία οικογενειοκρατίας– που έχει δημιουργήσει όλα αυτά τα χρόνια. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των δύο μεγάλων κομμάτων αυτή την περίοδο στην Τουρκία αφορά την πολιτική τους επιβίωση, όχι απλά την πολιτική τους επικράτηση.
Έχει δε σημασία ότι η ευρωπαϊκή «εμπειρία» μπορεί ανά τακτά χρονικά διαστήματα να καταδικάζει τα δημοκρατικά και θεσμικά ελλείματα της τουρκικής κυβέρνησης και του κράτους που αυτή έχει δημιουργήσει τα τελευταία πολλά χρόνια, ωστόσο, επί της ουσίας, η κατάσταση παραμένει «business as usual» στο προσφυγικό, στην οικονομία, τη μετανάστευση, τους εξοπλισμούς κ.λπ. και το γεγονός αυτό δεν διαφεύγει της προσοχής της τουρκικής κοινής γνώμης. Αυτή η επιλογή συνεπικουρείται από τον πολιτικό λόγο και τις πρακτικές του προέδρου των ΗΠΑ φυσικά, αν και η άβολη αλήθεια είναι ότι προϋπήρχε αυτών και πιθανότατα θα εξακολουθήσει και μετά από αυτές. Κλείνοντας, ας αναφέρουμε ότι ο κωμικός ο οποίος στον σκωπτικό του μονόλογο αναφέρθηκε, όπως είδαμε, στον Ταγίπ Ερντογάν έχει συλληφθεί και κατηγορείται για προσβολή του προέδρου και των θρησκευτικών αξιών.
* Η Έλενα Μπουλετή είναι Μεταδιδακτορική ερευνήτρια, Πάντειο Πανεπιστήμιο
Η ανάλυση περιλαμβάνεται στο 34ο Δελτίο Διεθνών & Ευρωπαϊκών Εξελίξεων του ΕΝΑ
