Η ιστορία της τέχνης στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα είναι γεμάτη από καλλιτέχνες που προσπάθησαν να απελευθερώσουν τη γλυπτική από τον ακαδημαϊσμό και να της δώσουν μια πιο ανθρώπινη, πιο εσωτερική διάσταση. Ανάμεσά τους, η Camille Claudel, γεννημένη στις 8 Ιουλίου 1864, αποτελεί μια από τις πιο ιδιαίτερες και σύνθετες μορφές. Μεγάλωσε σε μια Γαλλία που βρισκόταν στο μεταίχμιο: από τη μία ο αυστηρός ρεαλισμός των ακαδημιών, από την άλλη οι πρώτες αναταράξεις του μοντερνισμού που ήδη είχαν αρχίσει να αλλάζουν τη ζωγραφική. Η γλυπτική όμως παρέμενε πιο συντηρητική, και σε αυτό το περιβάλλον η Claudel εμφανίζεται ως μια καλλιτέχνιδα που δεν χωρά εύκολα σε καμία κατηγορία.
Η γνωριμία της με τον Auguste Rodin το 1884 την τοποθετεί στο κέντρο της γαλλικής πρωτοπορίας. Ο Rodin, ήδη αναγνωρισμένος, βλέπει στο ταλέντο της μια σπάνια ικανότητα να αποδίδει την ανθρώπινη κίνηση με αλήθεια και ευαισθησία. Η συνεργασία τους, επαγγελματική και προσωπική, της ανοίγει δρόμους, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί και μια σκιά που για χρόνια σκέπασε το έργο της. Παρ’ όλα αυτά, η Claudel αναπτύσσει μια δική της γλώσσα, πιο δραματική, πιο εσωτερική, πιο συμβολική από εκείνη του δασκάλου της.
Το έργο της βρίσκεται ανάμεσα στον ρεαλισμό και τον συμβολισμό, με μια έντονη ψυχολογική φόρτιση που προαναγγέλλει τον εξπρεσιονισμό. Δεν την ενδιαφέρει η ηρωική μορφή ούτε η κλασική τελειότητα. Την ενδιαφέρει η στιγμή που το συναίσθημα γίνεται κίνηση, η λεπτή μετάβαση από την ένταση στην έκρηξη. Αυτό φαίνεται καθαρά στο “The Waltz”, όπου δύο σώματα παρασύρονται σε μια περιστροφή που μοιάζει να αιωρείται ανάμεσα στον έρωτα και την απώλεια. Στο “The Mature Age”, η απόσταση ανάμεσα στις μορφές γίνεται αλληγορία για τη ρήξη, την εγκατάλειψη και την ενηλικίωση, ένα έργο που πολλοί διάβασαν ως σχόλιο για το τέλος της σχέσης της με τον Rodin. Στο “Sakountala”, η τρυφερότητα των δύο σωμάτων αποδίδεται με μια ποιητική, σχεδόν μυστική χειρονομία. Τέλος στο “Clotho”, η Μοίρα παρουσιάζεται παραμορφωμένη, τυλιγμένη σε ένα δαιδαλώδες πλέγμα από μακριές τούφες μαλλιών που μοιάζουν με νήματα ζωής, μια μορφή που απομακρύνεται από κάθε ακαδημαϊκή ομορφιά και αγγίζει τον πυρήνα της ανθρώπινης αγωνίας.
Η παρουσία της ως γυναίκα γλύπτρια σε μια εποχή που οι γυναίκες δεν είχαν πρόσβαση στις επίσημες σχολές καλών τεχνών ήταν από μόνη της μια πράξη αντίστασης. Παρά τα εμπόδια, καταφέρνει να εκθέσει, να κερδίσει κριτικούς, να αποκτήσει παραγγελίες. Όμως η κοινωνία της εποχής δεν ήταν έτοιμη για μια γυναίκα που διεκδικούσε χώρο και ανεξαρτησία. Μετά τη ρήξη με τον Rodin, η απομόνωση και η ευάλωτη ψυχική της κατάσταση αυξάνονται. Το 1913, η οικογένειά της την κλείνει σε ψυχιατρικό άσυλο, όπου παραμένει τριάντα χρόνια, μέχρι τον θάνατό της το 1943.
Η αναγνώριση ήρθε αργά και μετά το θάνατό της. Το Musée Camille Claudel, που άνοιξε το 2017, έδωσε για πρώτη φορά ολοκληρωμένη εικόνα του έργου της. Εκθέσεις σε μεγάλα μουσεία της Ευρώπης και της Αμερικής την επανέφεραν στο προσκήνιο ως πρωτοπόρο της μοντέρνας γλυπτικής. Σήμερα, η Claudel θεωρείται μια από τις σημαντικότερες μορφές της γαλλικής τέχνης του 20ού αιώνα, όχι για τη σχέση της με τον Rodin, αλλά για τη δική της, αυτόνομη φωνή και αναγνωρίζεται ως μια γυναίκα που πλήρωσε το τίμημα της ιδιοφυΐας της σε μια κοινωνία που δεν είχε χώρο για τέτοιες γυναίκες.
Η ιστορία της αφορά τον σημερινό αναγνώστη γιατί δεν είναι απλώς καλλιτεχνική. Είναι ιστορία αντίστασης, ταλέντου και ευαίσθητου χαρακτήρα. Μιλά για το δικαίωμα στη δημιουργία, για τη σύγκρουση ανάμεσα στο προσωπικό και το κοινωνικό. Και υπενθυμίζει ότι η τέχνη, όταν είναι αληθινή, δεν υπακούει σε κανόνες· απλώς επιμένει.
Λαμπρινή Μπενάτση
Δρ. Ιστορικός Τέχνης.
