Γεννήθηκε λίγο πριν από τον πόλεμο. Είδε τους κατακτητές να κολυμπούν στα νερά της. Τους είδε να φεύγουν. Και ύστερα γέμισε ξανά με Έλληνες αθλητές, παιδιά, πρωταθλητές, φωνές και όνειρα. Το Ολυμπιακό Κολυμβητήριο του Ζαππείου δεν είναι απλώς μια παλιά πισίνα. Είναι ένα κομμάτι της ίδιας της ιστορίας της Αθήνας.
Υπάρχουν φωτογραφίες που τις κοιτάζεις και βλέπεις ανθρώπους. Και υπάρχουν φωτογραφίες που, αν σταθείς λίγο περισσότερο μπροστά τους, αρχίζεις να βλέπεις μια ολόκληρη εποχή.
Αθήνα, 1942. Κατοχή.
Μέσα στο Ολυμπιακό Κολυμβητήριο του Ζαππείου άνδρες των γερμανικών δυνάμεων κατοχής βρίσκονται στο νερό. Κολυμπούν, κάθονται στην άκρη της πισίνας, απολαμβάνουν μια καλοκαιρινή ημέρα στην Αθήνα.
Πίσω τους οι βατήρες. Γύρω τους τα δέντρα και τα κτίρια μιας Αθήνας που σήμερα δυσκολευόμαστε ακόμη και να αναγνωρίσουμε. Η επιφάνεια του νερού είναι ήρεμη. Μόνο που έξω από το κάδρο τίποτε δεν είναι ήρεμο. Έξω από αυτή τη φωτογραφία υπάρχει μια άλλη Αθήνα. Μια Αθήνα κατεχόμενη. Μια πόλη που έχει μόλις περάσει τον τρομακτικό χειμώνα του 1941–1942 και τον Μεγάλο Λιμό. Μια πόλη πεινασμένη, φοβισμένη και πληγωμένη.
Και μέσα σε αυτή την πόλη υπάρχει αυτή η εικόνα. Οι κατακτητές κολυμπούν. Ίσως γι’ αυτό η συγκεκριμένη φωτογραφία προκαλεί κάτι πολύ περισσότερο από ιστορικό ενδιαφέρον. Γιατί εμείς γνωρίζουμε όσα η φωτογραφία δεν δείχνει. Γνωρίζουμε τι συνέβαινε λίγα μέτρα πιο πέρα.
Και γνωρίζουμε κάτι ακόμη: η πισίνα στην οποία κολυμπούν είναι σχεδόν ολοκαίνουργια. Η ιστορία της είχε αρχίσει μόλις δέκα χρόνια νωρίτερα.
Τον Ιανουάριο του 1932, η Ελληνική Κολυμβητική Ομοσπονδία Φιλάθλων απευθύνθηκε στην τότε Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων ζητώντας την κατασκευή ενός πραγματικού κολυμβητηρίου στην Αθήνα. Σήμερα ακούγεται σχεδόν αυτονόητο. Τότε δεν ήταν. Η Ελλάδα δεν διέθετε πισίνα ολυμπιακών διαστάσεων. Οι αγώνες κολύμβησης και υδατοσφαίρισης πραγματοποιούνταν κατά κύριο λόγο στις προκυμαίες των λιμανιών. Οι αθλητές του νερού είχαν θάλασσα. Δεν είχαν όμως το σπίτι τους. Αυτό άρχισε να αλλάζει στις 30 Αυγούστου 1938. Με υπουργική απόφαση παραχωρήθηκε στην τότε Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων έκταση περίπου 4.300 τετραγωνικών μέτρων, ανάμεσα στη νέα κοίτη του Ιλισσού —τη σημερινή λεωφόρο Αρδηττού— και τη σημερινή λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας. Ο σκοπός ήταν συγκεκριμένος: η δημιουργία κολυμβητηρίου και των εγκαταστάσεων που θα το συνόδευαν.
Δύο χρόνια αργότερα, το όνειρο είχε γίνει πραγματικότητα.
Στην καρδιά της Αθήνας εγκαινιάζεται και παραδίδεται προς χρήση το Ολυμπιακό Κολυμβητήριο του Ζαππείου.
Η πρώτη πισίνα ολυμπιακών διαστάσεων στην Ελλάδα. Για τον ελληνικό υγρό στίβο ήταν κάτι πολύ περισσότερο από ένα ακόμη αθλητικό έργο. Ήταν η αρχή μιας νέας εποχής. Την ίδια χρονιά πραγματοποιήθηκαν εκεί οι πρώτοι Πανελλήνιοι Αγώνες Κολύμβησης της νέας εγκατάστασης. Για πρώτη φορά οι καλύτεροι Έλληνες κολυμβητές μπορούσαν να αγωνιστούν σε μια πραγματική ολυμπιακή πισίνα. Μόνο που η Ιστορία δεν άφησε το καινούργιο κολυμβητήριο να χαρεί για πολύ την ειρήνη. Στις 28 Οκτωβρίου 1940, η Ελλάδα μπήκε στον πόλεμο.
Στις 27 Απριλίου 1941, τα γερμανικά στρατεύματα μπήκαν στην Αθήνα. Και η ολοκαίνουργια πισίνα που είχε δημιουργηθεί για να γεννήσει αθλητές και πρωταθλητές βρέθηκε ξαφνικά μέσα σε μια κατεχόμενη πόλη. Κάπου εκεί έρχεται η φωτογραφία.
Ζάππειο, 1942. Δύο μόλις χρόνια μετά την παράδοση του κολυμβητηρίου. Γερμανοί στρατιωτικοί κολυμπούν στα νερά του. Το παράδοξο της Ιστορίας αποτυπωμένο σε ένα κομμάτι φωτογραφικού χαρτιού. Ένα έργο που δημιουργήθηκε για τον ελληνικό αθλητισμό χρησιμοποιείται τώρα από τους ανθρώπους ενός στρατού κατοχής. Το Ζάππειο, βέβαια, δεν μπορούσε να γνωρίζει ποιοι κολυμπούσαν στα νερά του. Ούτε μπορούσε να γνωρίζει ότι θα έφευγαν. Ότι η Αθήνα θα απελευθερωνόταν.
Ότι στις ίδιες διαδρομές θα επέστρεφαν ξανά οι Έλληνες αθλητές. Και επέστρεψαν. Μετά τον πόλεμο, το κολυμβητήριο ξαναβρήκε αυτό για το οποίο είχε δημιουργηθεί. Τον αθλητισμό. Το 1945 τα Πανελλήνια Πρωταθλήματα επέστρεψαν στο Ζάππειο και από εκεί και πέρα η πισίνα άρχισε να γράφει το μεγάλο δεύτερο κεφάλαιο της ζωής της.
Για πολλά χρόνια ήταν ουσιαστικά η σημαντικότερη —και για μεγάλο διάστημα η μοναδική— ολυμπιακή πισίνα της χώρας.
Εκεί προπονούνταν οι αθλητές των Εθνικών ομάδων. Εκεί πήγαιναν οι μεγάλοι κολυμβητικοί σύλλογοι της Αθήνας και του Πειραιά. Εκεί αναπτύχθηκαν η κολύμβηση, η υδατοσφαίριση και οι καταδύσεις. Εκεί άρχισαν να μεγαλώνουν γενιές ολόκληρες αθλητών. Το Ζάππειο έγινε σιγά σιγά κάτι περισσότερο από κολυμβητήριο. Έγινε το σπίτι του ελληνικού υγρού στίβου.
Ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος, ο Παναθηναϊκός, ο Ολυμπιακός, το Παλαιό Φάληρο και πολλοί ακόμη ιστορικοί σύλλογοι πέρασαν από τις διαδρομές του. Παιδιά που έμπαιναν εκεί για πρώτη φορά στο νερό μεγάλωσαν, έγιναν αθλητές, πρωταθλητές, μέλη Εθνικών ομάδων. Κάποιοι έφτασαν μέχρι τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Και όσο περνούσαν τα χρόνια, η πισίνα γέμιζε αναμνήσεις.
Μέσα σε μόλις δέκα χρόνια η εικόνα έχει αλλάξει ολοκληρωτικά. Το 1942 στο νερό βρίσκονταν οι κατακτητές. Το 1952 βρίσκονται ξανά οι Αθηναίοι.
Ίδια πισίνα. Άλλη Ελλάδα. Και ίσως αυτή η αντίθεση να είναι η πιο δυνατή εικόνα ολόκληρης της ιστορίας της. Οι δεκαετίες του ’50, του ’60 και του ’70 θα μετατρέψουν το Ζάππειο σε έναν από τους σημαντικότερους τόπους του ελληνικού αθλητισμού. Πανελλήνια πρωταθλήματα. Αγώνες πόλο. Καταδύσεις. Προπονήσεις Εθνικών ομάδων. Ρεκόρ. Φωνές από τις εξέδρες. Σφυρίγματα προπονητών. Το χαρακτηριστικό «πλατς» του αθλητή που πέφτει στο νερό. Και γύρω από όλα αυτά, η Αθήνα.
Αυτό είναι ίσως που κάνει τις παλιές φωτογραφίες του Ζαππείου τόσο μοναδικές.
Δεν φωτογραφίζουν μόνο μια πισίνα. Φωτογραφίζουν μια πόλη που αλλάζει.
Στις εικόνες της δεκαετίας του ’60 και του ’70, πίσω από τους αθλητές βλέπεις μια άλλη Αθήνα. Τα αυτοκίνητα της εποχής, τα κτίρια, τα δέντρα, τους δρόμους, την Ακρόπολη και τους Στύλους του Ολυμπίου Διός να εμφανίζονται σε ορισμένες πανοραμικές λήψεις.
Και στη μέση αυτού του σκηνικού βρίσκεται πάντα εκείνη. Η πενηντάρα πισίνα. Το Ζάππειο.
Το 1969, το 1970, το 1971, το 1972, το 1973 και τα επόμενα χρόνια, τα Πανελλήνια Πρωταθλήματα εξακολουθούν να γράφουν ιστορία εκεί.
Για τους ανθρώπους του υγρού στίβου της εποχής, η φράση «πάμε Ζάππειο» δεν χρειαζόταν εξήγηση. Ήξερες πού πήγαινες. Στην πισίνα. Στους αγώνες. Στην προπόνηση. Στο σημείο όπου χτυπούσε η καρδιά της ελληνικής κολύμβησης. Μέχρι που ήρθε η επόμενη εποχή.
Το 1981 πραγματοποιήθηκε στο Ζάππειο το τελευταίο Πανελλήνιο Πρωτάθλημα Κολύμβησης αυτής της μεγάλης περιόδου.
Νέες εγκαταστάσεις άρχισαν πλέον να παίρνουν τη σκυτάλη. Το Ιλίσιο και αργότερα το ΟΑΚΑ. Η Ελλάδα αποκτούσε περισσότερα και σύγχρονα κολυμβητήρια. Το Ζάππειο έπαυε σιγά σιγά να είναι το μοναδικό σημείο αναφοράς. Δεν μπορούσε όμως κανείς να του αφαιρέσει όσα είχαν ήδη συμβεί εκεί. Γιατί πριν από όλα τα άλλα υπήρξε αυτό. Το Ζάππειο. Η πισίνα που γεννήθηκε λίγο πριν ξεσπάσει ο πόλεμος.
Η πισίνα που πρόλαβε να γνωρίσει τους πρώτους Έλληνες πρωταθλητές της και αμέσως μετά είδε την Αθήνα να καταλαμβάνεται.
Η πισίνα που το 1942 είχε μέσα στα νερά της Γερμανούς στρατιωτικούς και μετά τους είδε να φεύγουν. Και που μετά γέμισε ξανά με Έλληνες, με παιδιά, με αθλητές, με πρωταθλητές, με Εθνικές ομάδες.
Με ανθρώπους που κέρδισαν και ανθρώπους που έχασαν. Με παιδιά που φοβήθηκαν την πρώτη φορά που βούτηξαν και με αθλητές που χρόνια αργότερα ανέβαιναν στον βατήρα χωρίς να φοβούνται τίποτα.
Χιλιάδες άνθρωποι πέρασαν από εκεί. Οι περισσότεροι σήμερα δεν υπάρχουν. Οι φωνές τους σώπασαν. Τα ρεκόρ τους καταρρίφθηκαν. Οι εποχές άλλαξαν. Η Αθήνα γύρω του άλλαξε τόσο πολύ ώστε σε κάποιες παλιές φωτογραφίες μοιάζει με άλλη πόλη. Κι όμως, κοιτάζοντας εκείνη την ασπρόμαυρη φωτογραφία του 1942, υπάρχει κάτι που ενώνει όλες αυτές τις εποχές.
Το νερό.
Το ίδιο νερό που κάποτε φιλοξένησε τους κατακτητές, λίγα χρόνια αργότερα φιλοξένησε ξανά τα παιδιά μιας ελεύθερης χώρας. Και ίσως αυτή να είναι τελικά ολόκληρη η ιστορία του Ζαππείου μέσα σε μία μόνο εικόνα. Γιατί οι άνθρωποι όπως και οι εξουσίες περνούν. Οι πόλεμοι τελειώνουν και οι κατακτητές φεύγουν. Οι πρωταθλητές μεγαλώνουν και όλα τα ρεκόρ κάποτε σπάνε. Οι τόποι όμως μένουν. Και κάποιοι τόποι δεν μένουν απλώς. Θυμούνται.
Το Ολυμπιακό Κολυμβητήριο του Ζαππείου είναι ένας από αυτούς. Και γι’ αυτό, όταν κοιτάζουμε σήμερα μια παλιά φωτογραφία του, δεν κοιτάζουμε απλώς μια πισίνα. Κοιτάζουμε ογδόντα χρόνια Ελλάδας μέσα σε πενήντα μέτρα νερό.
Βασίλης Σπαντούρος
