Κάθε φορά που η πραγματικότητα γίνεται δυσβάσταχτη, βρίσκουμε καταφύγιο σε κάτι ακίνδυνο. Κάτι που δεν πονάει, δεν έχει ονόματα, δεν έχει νεκρούς. Κάτι που μπορούμε να τσακώσουμε χωρίς συνέπειες. Έτσι, μέσα σε έναν κόσμο που βουλιάζει κυριολεκτικά και μεταφορικά, καταλήγουμε να μαλώνουμε για το χρώμα της Ωραίας Ελένης.
Μαύρη ή λευκή;
Ξανθιά ή όχι;
Δική μας ή «των άλλων»;
Το ερώτημα μοιάζει γελοίο. Κι όμως, γίνεται πεδίο μάχης. Όχι γιατί αφορά την τέχνη, αλλά γιατί λειτουργεί σαν καθρέφτης. Και οι καθρέφτες ενοχλούν.
Η Ελένη δεν υπήρξε ποτέ ιστορικό πρόσωπο. Είναι μύθος. Και οι μύθοι δεν είχαν, ούτε θα έχουν ποτέ ταυτότητα, ούτε χρώμα δέρματος καταγεγραμμένο σε κάποιο αρχείο. Έχουν μόνο συμβολισμό. Ο Όμηρος δεν μας λέει τι χρώμα ήταν. Μας λέει τι προκάλεσε. Μια ομορφιά τόσο ισχυρή, ώστε να δικαιολογήσει πόλεμο, θάνατο, ξεριζωμό.
Κι όμως, εκεί τραβάμε τη γραμμή. Όχι στον πόλεμο. Όχι στο αίμα. Στο χρώμα.
Την ίδια στιγμή, λίγα μίλια από τα παράλια μας, άνθρωποι πνίγονται. Δεν έχουν όνομα στα δελτία. Δεν έχουν ιστορία στα πρωτοσέλιδα. Δεν έχουν πρόσωπο που να θυμόμαστε. Είναι απλώς «μετανάστες». Ένα σύνολο. Μια μάζα. Κάτι που δεν χρειάζεται ιδιαίτερη ενσυναίσθηση. Κάτι που μπορεί να χωρέσει άνετα σε μια λέξη όπως «τραγωδία», χωρίς να χρειαστεί να ρωτήσουμε ποιος φταίει.
Εδώ η μυθολογία επιστρέφει απρόσκλητη.
Φαντάσου να ζεις μόνος σου, ήσυχα. Και μια μέρα να μπαίνουν ξένοι στο σπίτι σου. Να τρώνε το φαγητό σου, να σφάζουν τα ζώα σου, να συμπεριφέρονται σαν να τους ανήκει ο χώρος. Κι όταν αντιδράς, να σε τυφλώνουν και να σε αφήνουν πίσω ως τέρας της ιστορίας.
Έτσι γνωρίσαμε τον Πολύφημο.
Η Οδύσσεια μάς έμαθε να θαυμάζουμε τον Οδυσσέα και η αλήθεια είναι πως από τη πρώτη στιγμή που τον «γνώρισα» έγινε και παραμένει ο δικός μου «ήρωας». Την ευφυΐα του, την επινοητικότητα, την επιβίωση. Ποτέ, όμως, δε σταθήκαμε σε αυτό που άφησε πίσω του. Τον τυφλό γίγαντα. Στην κατεστραμμένη ζωή. Στο γεγονός ότι ο «ήρωας» παραβιάζει, σκοτώνει, φεύγει και στο τέλος φωνάζει το όνομά του, όχι από ανάγκη, αλλά από έπαρση που τον κατέστρεψε στη πορεία…
Ο μύθος δεν είναι αθώος. Ποτέ δεν ήταν. Μας μαθαίνει ποιος αξίζει να ακουστεί και ποιος όχι. Ποιος είναι «εμείς» και ποιος «άλλος». Ποιος έχει πρόσωπο και ποιος γίνεται τέρας.
Αυτό ακριβώς παίζεται και σήμερα.
Όταν εξοργιζόμαστε με μια μαύρη Ελένη, αλλά προσπερνάμε αδιάφορα δεκαπέντε ανώνυμους νεκρούς στη θάλασσα, δεν μιλάμε για πολιτισμό. Μιλάμε για ιεράρχηση ζωών. Για το ποια ιστορία αξίζει να ειπωθεί και ποια να θαφτεί κάτω από μια «επίσημη ανακοίνωση».
Ρωτάμε με στόμφο: «Μα είναι δυνατόν;»
Ναι. Είναι.
Γιατί έχουμε μάθει να πιστεύουμε ότι κάποιοι άνθρωποι ανήκουν εδώ από πάντα και κάποιοι άλλοι δεν ανήκουν ποτέ. Ξεχνώντας ή προσποιούμενοι ότι ξεχνάμε, ότι όλοι ήρθαμε από κάπου. Ότι τα έπη μας είναι γεμάτα ταξίδια, εξορίες, επιστροφές. Ότι ο ίδιος ο Οδυσσέας είναι πρόσφυγας επί δέκα χρόνια.
Κι αν το πάμε πιο πίσω, ποιος όρισε ότι οι θεοί έχουν συγκεκριμένο πρόσωπο; Ποιος αποφάσισε ότι μοιάζουν με εμάς; Ποιος καθόρισε ότι η αλήθεια έχει μία μόνο εικόνα;
Ίσως γι’ αυτό η τέχνη τρομάζει. Όχι γιατί «αλλοιώνει» την παράδοση, αλλά γιατί την ξεγυμνώνει. Μας δείχνει πόσο εύθραυστες είναι οι βεβαιότητές μας. Πόσο πρόθυμοι είμαστε να υπερασπιστούμε σύμβολα και πόσο απρόθυμοι να υπερασπιστούμε ανθρώπους.
Το ερώτημα, τελικά, δεν είναι αν η Ελένη ήταν μαύρη ή λευκή.
Το ερώτημα είναι πότε αποφασίσαμε ότι αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία από το ποιος πνίγεται σήμερα δίπλα μας.
Και αν θέλουμε να το πάμε ακόμη πιο βαθιά, σε ποιον Θεό πιστεύουμε τελικά. Σε έναν Θεό της μορφής, της καθαρότητας και των συνόρων; Ή σε έναν Θεό που δεν ρωτάει από πού ήρθες, αλλά τι άνθρωπος είσαι;
Οι μύθοι δεν τελειώνουν ποτέ. Απλώς αλλάζουν σκηνικό.
Και κάθε εποχή, χωρίς να το καταλαβαίνει, διαλέγει ποιος θα είναι ο ήρωας και ποιος το τέρας.
