Στο Φιρμινί, μια πόλη της νοτιοανατολικής Γαλλίας που εδώ και δεκαετίες βλέπει τον πληθυσμό της να μειώνεται μαζί με τις θέσεις εργασίας στη βιομηχανία, ένα από τα σημαντικότερα έργα του Λε Κορμπιζιέ έχει μετατραπεί σε σύμβολο μιας πολύ σύγχρονης αντίφασης.
Η περίφημη Unité d’Habitation, ο επιβλητικός πύργος από σκυρόδεμα που υψώνεται πάνω από το Φιρμινί, σχεδιάστηκε ως ένα πρότυπο κοινωνικής κατοικίας και συλλογικής ζωής. Έξι δεκαετίες αργότερα, όμως, οι ολοένα συχνότεροι καύσωνες δοκιμάζουν τα όρια αυτού του οράματος, μετατρέποντας για πολλούς ενοίκους τα διαμερίσματα σε χώρους όπου η καθημερινότητα γίνεται ασφυκτική.
Όπως καταγράφει ο Guardian, στα διαμερίσματα του συγκροτήματος η θερμοκρασία μπορεί στη διάρκεια των κυμάτων καύσωνα να φτάσει τους 35 βαθμούς Κελσίου και, στις ακραίες περιπτώσεις, ακόμη και τους 40.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο δύσκολο επειδή το ίδιο το κτίριο θεωρείται ιστορικό μνημείο.
Από πρότυπο κοινωνικής κατοικίας σε «καμίνι»
Η Unité d’Habitation ήταν το τελευταίο μεγάλο οικιστικό έργο του Λε Κορμπιζιέ. Τα δύο τρίτα των διαμερισμάτων της ανήκουν στο σύστημα HLM, δηλαδή στις γαλλικές κοινωνικές κατοικίες με ελεγχόμενο ενοίκιο, ενώ το υπόλοιπο ένα τρίτο βρίσκεται σε ιδιωτική ιδιοκτησία.
Η πρόσοψη και η οροφή του συγκροτήματος έχουν χαρακτηριστεί ιστορικό μνημείο από το 1993.
Αυτό που στη δεκαετία του 1960 παρουσιαζόταν ως αρχιτεκτονική και κοινωνική καινοτομία αποδεικνύεται πλέον δύσκολο να προσαρμοστεί σε ένα κλίμα που αλλάζει γρήγορα.
Το κτίριο δεν διαθέτει εξωτερικά παντζούρια. Η προσθήκη τους, όμως, δεν είναι απλή υπόθεση, καθώς κάθε αλλαγή στην πρόσοψη ενός προστατευόμενου ιστορικού κτιρίου πρέπει να εγκρίνεται από τις αρμόδιες αρχιτεκτονικές αρχές.
Έτσι, οι κάτοικοι αναγκάζονται να αυτοσχεδιάζουν.
Κουβέρτες κρέμονται μπροστά από τα παράθυρα, ενώ άλλοι χρησιμοποιούν αυτοσχέδιες επιφάνειες με αλουμινόχαρτο για να περιορίσουν όσο μπορούν την ηλιακή ακτινοβολία.
«Κοιμήθηκα στο πάτωμα, γιατί ήταν το μόνο μέρος όπου μπορούσα να δροσιστώ», λέει στον Guardian η Ορελί Μοχάμεντ, η οποία ζει στο συγκρότημα εδώ και πέντε χρόνια.
Η Ναταλί Ρουσούς, κάτοικος εδώ και 15 χρόνια, αναγκάστηκε να κοιμηθεί στο μπαλκόνι.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Σαντάλ Οσπιτάλ, που γνωρίζει το κτίριο από παιδί και ζει εκεί εδώ και 26 χρόνια.
Η νονά της ήταν μία από τις πρώτες κατοίκους του συγκροτήματος και η ίδια θυμάται την υπερηφάνεια που προκαλούσε κάποτε στην πόλη το έργο του Λε Κορμπιζιέ.
Τώρα, όπως λέει, προσπαθεί να φύγει.
«Δεν θέλω ποτέ ξανά να ζήσω σε ιστορικό μνημείο».
Unité d’Habitation στο Φιρμινί, Πηγή: fondationlecorbusier.fr
Το παράδοξο του «ζωντανού μουσείου»
Η κατάσταση αποκτά ακόμη πιο έντονη συμβολική διάσταση επειδή η Unité d’Habitation δεν είναι μόνο κατοικία. Είναι και τουριστικό αξιοθέατο.
Περίπου 20.000 επισκέπτες τον χρόνο φτάνουν στο συγκρότημα για να δουν από κοντά το έργο του Λε Κορμπιζιέ, το διαμέρισμα που λειτουργεί ως εκθεσιακός χώρος και το πρώην νηπιαγωγείο.
Οι κάτοικοι, επομένως, ζουν ουσιαστικά μέσα σε ένα «ζωντανό μουσείο».
Την ώρα όμως που οι επισκέπτες πληρώνουν εισιτήριο για να περιηγηθούν στον χώρο, άνθρωποι κατοικούν λίγα μέτρα πιο πέρα πίσω από κουβέρτες και αυτοσχέδια σκίαστρα, προσπαθώντας να αντέξουν τη ζέστη.
Τα έσοδα από τα εισιτήρια δεν επιστρέφουν στη συντήρηση των κατοικιών. Η Ζεραλντίν Νταμπριζόν, επικεφαλής επιμελήτρια του Site Le Corbusier, εξηγεί ότι χρησιμοποιούνται για την κάλυψη αναγκών όπως οι ξεναγοί, η προβολή του χώρου και η ασφάλιση.
Η αντίφαση είναι δύσκολο να αγνοηθεί: ένα κτίριο που προσελκύει επισκέπτες ακριβώς επειδή θεωρείται υπόδειγμα κοινωνικής αρχιτεκτονικής γίνεται ταυτόχρονα ένας χώρος όπου οι χαμηλότερου εισοδήματος κάτοικοι δυσκολεύονται να προστατευθούν από τις νέες κλιματικές συνθήκες.
Η ταξική διάσταση των καυσώνων
Η περίπτωση του Φιρμινί δεν είναι μεμονωμένη.
Οι ολοένα συχνότεροι καύσωνες στη Γαλλία έχουν αναδείξει τις μεγάλες ανισότητες ως προς το ποιος μπορεί πραγματικά να προστατευτεί από τις υψηλές θερμοκρασίες.
Σε πολλές κοινωνικές κατοικίες οι ένοικοι καταγγέλλουν αντίστοιχες συνθήκες, με θερμοκρασίες που πλησιάζουν ή ξεπερνούν τους 40 βαθμούς.
Η Unité d’Habitation διαθέτει τουλάχιστον ένα από τα χαρακτηριστικά της αρχιτεκτονικής του Λε Κορμπιζιέ που προσφέρει κάποια ανακούφιση: τους περίφημους pilotis, τις κολόνες πάνω στις οποίες υψώνεται το κτίριο, που επιτρέπουν καλύτερη κυκλοφορία του αέρα στο επίπεδο του εδάφους.
Αυτό όμως δεν αρκεί για να αντιμετωπιστούν τα σημερινά καλοκαίρια.
Το πρόβλημα για τους ενοικιαστές των κοινωνικών κατοικιών είναι διπλό. Από τη μία εξαρτώνται από τις επενδύσεις και τις αποφάσεις του φορέα κοινωνικής στέγασης Habitat et Métropole. Από την άλλη, κάθε ουσιαστική παρέμβαση στο κτίριο πρέπει να περάσει μέσα από το αυστηρό καθεστώς προστασίας ενός ιστορικού μνημείου.
Οι ιδιώτες ιδιοκτήτες έχουν ορισμένα οικονομικά οφέλη από τον χαρακτηρισμό του κτιρίου ως μνημείου, όπως επιδοτήσεις για εργασίες αποκατάστασης και φορολογικές ελαφρύνσεις.
Για τους ενοικιαστές κοινωνικής κατοικίας, όμως, το κύρος της συγκεκριμένης ταμπέλας είναι πολύ πιο δύσκολο να μεταφραστεί σε κάτι απτό.
Unité d’Habitation στο Φιρμινί, Πηγή: fondationlecorbusier.fr
Ιστορικό μνημείο ή κατοικία;
Η γαλλική κυβέρνηση επιχειρεί τώρα να αλλάξει μέρος του θεσμικού πλαισίου.
Με πρόταση που παρουσιάστηκε στις 7 Ιουλίου ως απάντηση στα διαδοχικά κύματα καύσωνα, οι τοπικές αρχές θα μπορούσαν να αποκτήσουν μεγαλύτερη ελευθερία να εγκρίνουν παρεμβάσεις σε ιστορικά κτίρια.
Η θέση των Architectes des Bâtiments de France δεν θα είχε πλέον τον ίδιο δεσμευτικό χαρακτήρα αλλά θα λειτουργούσε περισσότερο συμβουλευτικά.
Η πρόταση έχει ήδη προκαλέσει αντιδράσεις. Επικριτές της, μεταξύ άλλων στη συντηρητική Le Figaro, υποστηρίζουν ότι μια χαλάρωση των κανόνων θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια «Γαλλία από μπετόν, χωρίς ψυχή».
Για τους κατοίκους του Φιρμινί, πάντως, το επιχείρημα ακούγεται μάλλον παράδοξο. Ζουν ήδη σε ένα κτίριο από μπετόν — και μάλιστα χωρίς παντζούρια.
Η Σαντάλ Οσπιτάλ θέτει το δίλημμα με τον πιο απλό τρόπο: «Κάποια στιγμή θα πρέπει να γίνει μια επιλογή. Θα παραμείνει το κτίριο κατοικία, όπως το ήθελε ο Κορμπιζιέ, ή θα γίνει μουσείο;»
Μπορεί να σωθεί η αρχιτεκτονική χωρίς να θυσιαστούν οι κάτοικοι;
Το Fondation Le Corbusier άρχισε μόλις φέτος να εξετάζει συστηματικά τον τρόπο με τον οποίο οι αυξανόμενοι καύσωνες επηρεάζουν τα έργα του αρχιτέκτονα.
Το ίδρυμα σκοπεύει να επιστρέψει στα αρχικά σχέδια του Λε Κορμπιζιέ για να διαπιστώσει εάν υπάρχει τρόπος να εγκατασταθούν παντζούρια ή άλλα συστήματα προστασίας που να μη συγκρούονται με τον ιστορικό χαρακτήρα της πρόσοψης.
Για τους κατοίκους, ωστόσο, η συζήτηση αυτή έρχεται μετά από χρόνια παραπόνων.
Και όσο η διαδικασία περνά από διαφορετικές υπηρεσίες, φορείς κοινωνικής στέγασης, αρχιτεκτονικές αρχές και οργανισμούς προστασίας της κληρονομιάς, μεγαλώνει ο κίνδυνος οι λύσεις να χαθούν μέσα στη γνωστή πολυπλοκότητα της γαλλικής γραφειοκρατίας.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο ένα εμβληματικό κτίριο.
Οι καύσωνες στη Γαλλία αναμένεται να γίνουν πολύ συχνότεροι τις επόμενες δεκαετίες. Και εκείνοι που διαθέτουν λιγότερα οικονομικά μέσα, μένουν σε κοινωνικές κατοικίες και δεν έχουν κλιματισμό ή επαρκή σκίαση είναι πιθανό να βρεθούν πρώτοι αντιμέτωποι με τις επιπτώσεις.
Στο Φιρμινί, έτσι, ένα από τα πιο γνωστά σύμβολα του μοντερνιστικού οράματος για καλύτερη κοινωνική κατοικία θέτει πλέον ένα πολύ διαφορετικό ερώτημα: πόσο νόημα έχει να προστατεύεται απαρέγκλιτα ένα κτίριο, αν δεν μπορεί να προστατεύσει τους ανθρώπους που ζουν μέσα του;
*Κεντρική Φωτογραφία: Unité d’Habitation στο Φιρμινί, Πηγή: fondationlecorbusier.fr
