Ο κόσμος αλλάζει με ταχύτητα και οι ισορροπίες που για δεκαετίες θεωρούσαμε δεδομένες δεν είναι πλέον αυτονόητες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες κινούνται περισσότερο με όρους άμεσου εθνικού συμφέροντος, η Ευρωπαϊκή Ένωση δυσκολεύεται να αποκτήσει ενιαία στρατηγική φωνή, η Τουρκία διευρύνει το δίκτυο των σχέσεών της και η Κίνα ενισχύει διαρκώς την οικονομική και γεωπολιτική της παρουσία.
Η εποχή των εύκολων βεβαιοτήτων τελείωσε
Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, η προσκόλληση σε παλιές γεωπολιτικές βεβαιότητες δεν αρκεί. Η συμμετοχή σε συμμαχίες παραμένει κρίσιμη, όμως οι συμμαχίες από μόνες τους δεν υποκαθιστούν μια εθνική στρατηγική. Κάθε κράτος, μικρό ή μεγάλο, οφείλει να γνωρίζει τι θέλει, ποια συμφέροντα υπερασπίζεται και με ποιον τρόπο μπορεί να τα προωθήσει σε ένα σύνθετο διεθνές περιβάλλον.
Η Ελλάδα χρειάζεται να διατηρεί ισχυρούς δεσμούς με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη, αλλά ταυτόχρονα να μπορεί να διαπραγματεύεται, να προτείνει και να διεκδικεί. Η εξωτερική πολιτική δεν μπορεί να περιορίζεται στη λογική ότι η ένταξη σε ένα στρατόπεδο αρκεί για να εξασφαλίσει από μόνη της την ασφάλεια και την επιρροή της χώρας.
Η Τουρκία και οι νέες περιφερειακές ισορροπίες
Ιδιαίτερη σημασία έχει η μεταβολή των ισορροπιών στην περιοχή μας. Η Τουρκία επιδιώκει ταυτόχρονα σχέσεις με διαφορετικά κέντρα ισχύος, από τη Δύση μέχρι τη Ρωσία, την Κίνα και ισχυρές χώρες της Μέσης Ανατολής. Αυτή η πολυδιάστατη στρατηγική αυξάνει τα περιθώρια κινήσεών της και κάνει το περιβάλλον για την Ελλάδα περισσότερο απαιτητικό.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Αθήνα πρέπει να επιλέξει μια πολιτική έντασης. Σημαίνει όμως ότι χρειάζεται ψυχραιμία, προετοιμασία, ισχυρή αποτρεπτική ικανότητα και σαφή όρια στη διαπραγμάτευση. Ούτε οι κραυγές ούτε η αδράνεια αποτελούν στρατηγική.
Η άμυνα δεν είναι μόνο εξοπλισμοί
Υπάρχει και μια ακόμη διάσταση που συχνά υποτιμάται. Η πραγματική αντοχή μιας χώρας δεν μετριέται μόνο με μαχητικά αεροσκάφη, φρεγάτες ή αμυντικές συμφωνίες. Μετριέται και με την ποιότητα των θεσμών της, την εμπιστοσύνη των πολιτών, τη λειτουργία του κράτους, την οικονομική της βάση και την κοινωνική συνοχή.
Μια κοινωνία που αισθάνεται ανασφάλεια, αδικία ή διαρκή απομάκρυνση από τους θεσμούς γίνεται πιο ευάλωτη. Αντίθετα, μια χώρα που επενδύει στην παραγωγή, στην παιδεία, στην τεχνολογία, στη δημόσια διοίκηση και στη μείωση των ανισοτήτων αποκτά μεγαλύτερη ανθεκτικότητα και ισχυρότερη διεθνή θέση.
Χρειάζεται νέα στρατηγική αντίληψη
Το βασικό πολιτικό ερώτημα για τα επόμενα χρόνια δεν είναι μόνο ποια μέτρα θα ανακοινωθούν ή ποια οικονομική παροχή θα δοθεί. Είναι αν η Ελλάδα θα αποκτήσει μια συνολική στρατηγική για τη θέση της σε έναν κόσμο που γίνεται πολυκεντρικός και πιο ασταθής.
Αυτό προϋποθέτει εξωτερική πολιτική με αυτοπεποίθηση, ενεργή παρουσία στην Ευρώπη, ισχυρές διεθνείς συνεργασίες και σαφή προτεραιότητα στο εθνικό συμφέρον. Προϋποθέτει επίσης ένα κράτος που λειτουργεί, μια οικονομία που παράγει και μια κοινωνία που αισθάνεται ότι έχει κοινό μέλλον.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να εγκαταλείψει τις συμμαχίες της. Χρειάζεται όμως να πάψει να θεωρεί ότι οι συμμαχίες μπορούν να υποκαταστήσουν τη δική της στρατηγική. Σε έναν κόσμο που αλλάζει, το μεγαλύτερο πλεονέκτημα μιας χώρας είναι να ξέρει πού θέλει να πάει — και να διαθέτει την πολιτική, οικονομική και κοινωνική ισχύ για να φτάσει εκεί.
