Έναν από τους μακροβιότερους μύθους γύρω από τον Παρθενώνα και την αρχιτεκτονική ιδιοφυΐα των αρχαίων Ελλήνων επιχειρεί να καταρρίψει νέα μελέτη του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.
Για περισσότερα από 2.000 χρόνια, οι ανεπαίσθητες καμπύλες του εμβληματικού ναού της Ακρόπολης αποδίδονται σε ένα εξαιρετικά εξελιγμένο τέχνασμα των αρχιτεκτόνων του: ότι σχεδιάστηκαν με αυτόν τον τρόπο ώστε να διορθώνουν οπτικές ψευδαισθήσεις και ο Παρθενώνας να φαίνεται απόλυτα αρμονικός στο ανθρώπινο μάτι.
Ο καθηγητής Alain Goriely, μαθηματικός στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, αποφάσισε να εξετάσει τη θεωρία χρησιμοποιώντας μαθηματικά μοντέλα και τα διαθέσιμα στοιχεία. Το συμπέρασμά του είναι ότι οι οπτικές ψευδαισθήσεις που υποτίθεται πως «διορθώνουν» τα ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του Παρθενώνα είτε δεν αποδεικνύεται ότι υπάρχουν είτε είναι τόσο μικρές ώστε πρακτικά να μην γίνονται αντιληπτές.
Με άλλα λόγια, όπως προκύπτει από τη μελέτη του, η ίδια η θεωρία των οπτικών ψευδαισθήσεων μπορεί να αποτελεί μια… ψευδαίσθηση.
Ο Goriely εντοπίζει τις ρίζες της θεωρίας στον Ρωμαίο αρχιτέκτονα και μηχανικό Βιτρούβιο, ο οποίος έγραψε για τον Παρθενώνα τον 1ο αιώνα π.Χ., περίπου 400 χρόνια μετά την κατασκευή του ναού.
Οι εξηγήσεις του πέρασαν στη συνέχεια σε αρχιτεκτονικά συγγράμματα και σταδιακά αντιμετωπίστηκαν ως δεδομένες, παρότι, σύμφωνα με τον ερευνητή, δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία που να τις επιβεβαιώνουν.
«Πιστεύω ότι μπορεί να είναι ο παλαιότερος μύθος που έχουμε, πέρα από τη θρησκεία», σχολίασε ο Goriely.
Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα αφορά τη βάση του Παρθενώνα, τον στυλοβάτη. Οι μετρήσεις έχουν δείξει ότι οι πλευρές του δεν είναι εντελώς οριζόντιες, αλλά σχηματίζουν μια πολύ ήπια καμπύλη, η οποία ανυψώνεται περίπου έξι εκατοστά στο κέντρο.
Κατά την παραδοσιακή εξήγηση που ανάγεται στον Βιτρούβιο, η καμπύλη δημιουργήθηκε ώστε να διορθώσει μια οπτική ψευδαίσθηση που θα έκανε μια απολύτως ευθεία βάση να φαίνεται σαν να «βουλιάζει» στο κέντρο.
Ο Goriely, ωστόσο, αναφέρει ότι δεν βρήκε στοιχεία που να αποδεικνύουν την ύπαρξη αυτού του οπτικού φαινομένου.
Τι συμβαίνει με τις κολόνες
Μία δεύτερη εξήγηση συνδέει το φαινόμενο με τη λεγόμενη ψευδαίσθηση Hering, κατά την οποία παράλληλες γραμμές σε μια δισδιάστατη εικόνα μπορεί να φαίνονται καμπυλωμένες όταν τέμνονται από άλλες γραμμές.
Ωστόσο, σύμφωνα με τον μαθηματικό, το συγκεκριμένο φαινόμενο είναι ισχυρότερο όταν οι γραμμές τέμνονται σε οξείες γωνίες. Οι κίονες του Παρθενώνα είναι υπερβολικά κάθετοι για να δημιουργούν ένα τέτοιο αποτέλεσμα, ενώ δεν έχει αποδειχθεί ότι η συγκεκριμένη ψευδαίσθηση λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε έναν τρισδιάστατο χώρο.
Η μελέτη εξετάζει και την περίφημη «ένταση» των κιόνων, δηλαδή την ανεπαίσθητη διόγκωσή τους. Η καθιερωμένη θεωρία θέλει την καμπυλότητα αυτή να αντισταθμίζει μια ψευδαίσθηση που θα έκανε τους κίονες να φαίνονται λεπτότεροι στη μέση.
Και σε αυτή την περίπτωση, όμως, ο Goriely δηλώνει ότι δεν εντόπισε αποδείξεις για την υποτιθέμενη ψευδαίσθηση. Επιπλέον, η διόγκωση των κιόνων του Παρθενώνα είναι μόλις 18 χιλιοστά, γεγονός που την καθιστά σχεδόν ανεπαίσθητη από τις συνηθισμένες αποστάσεις θέασης.
Η πιθανή εξήγηση
Το γεγονός ότι αμφισβητεί την παραδοσιακή εξήγηση δεν σημαίνει ότι ο Goriely θεωρεί τυχαίες τις συγκεκριμένες επιλογές των αρχιτεκτόνων του Παρθενώνα.
Προτείνει, αντίθετα, πιο πρακτικές ή αισθητικές εξηγήσεις. Η ελαφρά καμπύλωση της βάσης θα μπορούσε, για παράδειγμα, να βοηθά ώστε να μη λιμνάζουν τα νερά της βροχής, ενώ οι καμπυλωμένοι κίονες ενδέχεται απλώς να θεωρούνταν περισσότερο οργανικοί και αισθητικά ευχάριστοι από τους αρχαίους Έλληνες.
Ο ίδιος εκτιμά ότι η θεωρία των «οπτικών διορθώσεων» άντεξε επί αιώνες εν μέρει εξαιτίας της αντίληψης που έχει διαμορφωθεί για την αρχαία Ελλάδα ως έναν εξαιρετικά προηγμένο και ευρηματικό πολιτισμό.
Ο Frank Salmon, καθηγητής Ιστορίας της Κλασικής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, επισημαίνει πάντως ότι ειδικοί αντιμετώπιζαν εδώ και καιρό με επιφύλαξη τις εξηγήσεις του Βιτρούβιου, καθώς ο Ρωμαίος συγγραφέας περιέγραφε ελληνικές αρχιτεκτονικές πρακτικές αιώνες μετά την εποχή κατά την οποία εφαρμόστηκαν.
Ο Goriely κλείνει τη μελέτη του με μια ασυνήθιστη για επιστημονική εργασία προτροπή: καλεί τους αναγνώστες να αφήσουν το κείμενο, να περπατήσουν σε μια πόλη και να παρατηρήσουν οι ίδιοι την αρχιτεκτονική γύρω τους.
«Εμπιστευτείτε τα μάτια σας, αμφισβητήστε αυτό που βλέπετε και αποφασίστε μόνοι σας αν η θεωρία των οπτικών διορθώσεων στέκει», γράφει.
