Οι άγνωστες επιτύμβιες στήλες

του Σπύρου Μαυρολέων

Σε κάθε χωριό της Ελλάδας, από τη Μακεδονία μέχρι την Κρήτη, υπάρχει μια μαρμάρινη στήλη. Άλλοτε στο κέντρο της πλατείας, άλλοτε δίπλα σε μια εκκλησία, άλλοτε χαμένη σε ένα στενό δρομάκι. Στήλες που γράφουν ονόματα. Ονόματα ανθρώπων που έφυγαν μαχόμενοι «υπέρ πατρίδος» από τους Βαλκανικούς πολέμους μέχρι και τον Εμφύλιο.

Στη Στενή της Τήνου, για παράδειγμα, συναντάς δύο τέτοιες στήλες. Η μία, δίπλα στη εκκλησιά του Αγ. Νικολάου, γράφει «1912 – 1950» και χαράσσει πάνω της την ιστορία μιας ολόκληρης γενιάς. Όμως το ίδιο συμβαίνει σε κάθε γωνιά της χώρας. Μικρές λίστες, λίγα ονόματα – αλλά πίσω τους, ολόκληρες οικογένειες, χωριά που πλήρωσαν βαρύ τίμημα.

Κι όμως, πόσο πραγματικά γνωρίζουμε για αυτούς τους ανθρώπους; Πόσοι από εμάς θα μπορούσαμε να πούμε την ιστορία ενός ονόματος που είναι χαραγμένο πάνω σε αυτό το μάρμαρο; Τους θυμόμαστε μόνο τυπικά, στις εθνικές επετείους, όταν κατατίθεται ένα στεφάνι. Συχνά ούτε καν αυτό. Έτσι, η μνήμη γίνεται τυπική, κι όχι ουσιαστική.

Σε ορισμένα μέρη, οι στήλες είναι παραμελημένες. Τα γράμματα έχουν ξεθωριάσει, το μάρμαρο έχει σπάσει, η βροχή και ο χρόνος σβήνουν τα ίχνη τους. Είναι σαν να μας φωνάζει η ίδια η πέτρα: ξεχνάτε. Και η λήθη είναι πάντα επικίνδυνη.

Κι αν οι στις στήλες χαράσσουν ονόματα, πόσοι ακόμη χάθηκαν χωρίς να γραφτούν ποτέ; Πόσοι γύρισαν από τις κακουχίες των πολέμων και έσβησαν σιωπηλά από τις πληγές, τις αρρώστιες ή τη φτώχεια, ξεχασμένοι από όλους; Και πόσοι άλλοι δεν αναφέρθηκαν ποτέ σε καμία στήλη, σε κανένα βιβλίο, σε καμία επίσημη μνήμη; Η ιστορία τους χάθηκε μαζί τους, κι ίσως αυτή η λήθη να είναι πιο βαριά κι από τον ίδιο τον θάνατο.

Γιατί αν δεν μαθαίνουμε την ιστορία μας, αν δεν διδασκόμαστε από τις θυσίες και τα λάθη του παρελθόντος, τότε ίσως η μοίρα μάς αναγκάσει να την ξαναζήσουμε. Η ιστορία δεν σβήνεται, ακόμη κι αν σβηστούν τα γράμματα από το μάρμαρο. Επιστρέφει. Και τότε δεν θα είναι μια απλή καταγραφή σε μια επιτύμβια στήλη, αλλά μια νέα τραγωδία.

Οι επιτύμβιες στήλες δεν είναι διακοσμητικά μνημεία. Είναι ζωντανές υπενθυμίσεις. Είναι οι φωνές όσων έδωσαν τη ζωή τους για να υπάρχουμε εμείς σήμερα. Αν τις αφήνουμε στη σιωπή, τότε η σιωπή γίνεται και δική μας συνενοχή.

Και ένα προσωπικό μήνυμα: την επόμενη φορά που θα περάσετε από κάποια τέτοια στήλη – είτε βρεθείτε σε ένα χωριό για διακοπές, είτε σε ένα επαγγελματικό ταξίδι, είτε απλώς επισκεφθείτε έναν νέο τόπο – αφιερώστε δύο λεπτά. Δείτε την, διαβάστε τα ονόματα. Ίσως έτσι, σιγά-σιγά, κατανοήσουμε περισσότερα και αποφύγουμε πολλά στο μέλλον.