Καθώς οι ΗΠΑ και το Ισραήλ έχουν αποτύχει, μέχρι στιγμής, να νικήσουν στρατιωτικά το Ιράν, ο Λευκός Οίκος προετοιμάζεται για νέο γύρο οικονομικών κυρώσεων. Ενώ, όμως, η Τεχεράνη δείχνει ανθεκτική, πως στέκεται η ιρανική κοινωνία, έξι μήνες μετά την έναρξη των βομβαρδισμών; Βρίσκεται κοντά στην κατάρρευση ή συμβαίνει κάτι άλλο;
Υπενθυμίζεται ότι στις 28 του περασμένου Φεβρουαρίου το ξέσπασμα του πολέμου βρήκε σημαντικό μέρος της ιρανικής κοινωνίας στους δρόμους, κυρίως λόγω της οικονομικής κρίσης, της ακρίβειας, της υποτίμησης του ριάλ και της ευρύτερης δυσαρέσκειας προς την κυβέρνηση. Βέβαια, αυτή η ατμόσφαιρα δεν ήταν πρωτόγνωρη.
Κατά τον κ. Μυλωνέλη, οι εξεγέρσεις που ξεσπούσαν με μια περιοδικότητα ανά δύο ή τρία χρόνια αποτύπωναν τη δυσαρέσκεια μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας.
«Οι άνθρωποι αυτοί στο δικό τους πολιτειακό φαντασιακό θεωρούσαν ότι μια ενδεχόμενη επέμβαση της Αμερικής και του Ισραήλ θα απελευθερώσει και θα αλλάξει την κατάσταση. Σε συνδυασμό βέβαια με κρυφές ελπίδες ότι θα επανέλθει ο Σάχης».
Ωστόσο, μετά τους βομβαρδισμούς του Φεβρουαρίου, κατάλαβαν ότι «μάλλον, οι βόμβες, που τους σκάνε στα κεφάλια, δεν θα τους απελευθερώσουν» υπογραμμίζει.
Παρά τις αμφιλεγόμενες πολιτικές της Τεχεράνης, ο κ. Αθανασιάδης, υπογραμμίζει πως την ίδια στιγμή, «κανένας Ιρανός δεν έχει βομβαρδιστεί από το καθεστώς του, όπως κάνουν ΗΠΑ και Ισραήλ από τον Φλεβάρη και μετά, ενώ η πηγή των σοβαρών οικονομικών προβλημάτων της χώρας ανάγεται στις πολλές δεκαετίες κυρώσεων από τις ΗΠΑ».
Σε αυτό συμφωνεί και ο κ. Μυλωνέλης, υπογραμμίζοντας την κούραση των Ιρανών από την οικονομική κρίση και την υποτίμηση του νομίσματος, κάτι που ανησυχεί φυσικά και την κυβέρνηση. «Αλλά εδώ πέρα μην ξεχνάμε και τις αμερικανικές, δυτικές κυρώσεις, δηλαδή έχουν ονομασία, δηλαδή αυτό το πράγμα είναι, και πρέπει να το λέμε και να το βλέπουμε και κυρίως να έχουμε και αποικιοκρατικά γυαλιά όταν κάνουμε κοινωνικές εκτιμήσεις» προσθέτει.
Όπως και με τον Μεταξά το 1940
Έτσι, όσοι στην Αμερική και στην Ευρώπη – όπως η πρόεδρος της Κομισιόν – περίμεναν κάποιου είδους «συντονισμό» βομβαρδισμών και λαϊκής αντίδρασης για να την αλλαγή καθεστώτος απογοητεύτηκαν. Οι ειδικοί όμως υπογραμμίζουν ότι αυτό που συμβαίνει στο Ιράν ήταν κάτι αναμενόμενο.
«Αυτή τη στιγμή πρέπει να καταλάβετε ότι υπάρχει μια πολεμική κατάσταση. Στις πολεμικές καταστάσεις γενικότερα συνήθως έχουμε μια σύμπτυξη των κοινωνικών γραμμών και των πολιτικών γραμμών» σημειώνει στο in ο Σωτήρης Ρούσσος, Καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων και υπεύθυνος του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών στο Πανεπιστημίου Πελοποννήσου
Οι ειδικοί υπενθυμίζουν ότι μια παρόμοια κατάσταση παρατηρείται και στην Ελλάδα την περίοδο του Ελληνοϊταλικού Πολέμου 1940-1941.
«Δηλαδή δεν είναι μόνο το Ιράν» συνεχίζει ο κ. Ρούσσος. «Κάτι παρόμοιο συνέβη ακόμα και στην περίπτωση του Ιωάννη Μεταξά στην Ελλάδα και της ιταλικής εισβολής (1940-41) και σε άλλες τέτοιες περιπτώσεις όπου έχουμε μια άδικη και εν πάση περιπτώσει εξωτερική επέμβαση. Όταν κυρήσσεται πόλεμος από δύο δυνάμεις οι οποίες γενικότερα δεν χαίρουν εκτίμησης στον ιρανικό λαό, έχουμε πάλι μια συσπείρωση».
«Αυτό το έλεγε η θεωρία “rally ’round the flag”, ότι μια ενδεχόμενη επίθεση σε πολύ μεγάλο βαθμό θα τους συσπειρώσει γύρω από την Ισλαμική Δημοκρατία» συμπληρώνει ο κ. Μυλωνέλης.
Φυσικά πρόκειται για μια δυσχερή κατάσταση για όσους σχεδίασαν, αλλά εκείνους που επικρότησαν την αλλαγή καθεστώτος. Αυτό σύμφωνα με τον κ. Αθανασιάδη, ερμηνεύεται από την «άγνοιά μας για το ιστορικό πλαίσιο του Ιράν» και «το conditioning (εξαρτημένη μάθηση) που έχουμε υποστεί από την έκθεσή μας στις οθόνες». Αυτά, λέει, μας καθιστούν «ανίκανους να συναισθανθούμε τις υγιείς αντιδράσεις ενός λαού ο οποίος, ό,τι διαφορές να είχε με το σύστημα κυβέρνησής του, συσπειρώνεται και υπερασπίζεται τη χώρα του όταν δέχεται επίθεση».
Εξάλλου, ο ίδιος προσθέτει – όπως σημείωσε και ο κ. Ρούσσος – πώς «αυτό κάναμε και οι Έλληνες επί δικτάτορα Μεταξά όταν μας επιτέθηκαν οι φασίστες Ιταλοί».
Ακόμα και η διασπορά
Έτσι, εκείνο το «απλοϊκό σχέδιο», υπογραμμίζει ο κ. Αθανασιάδης, «που σκαρφίστηκαν κάποιοι φέτος, της δήθεν απελευθέρωσης των Ιρανών από την Ισλαμική Δημοκρατία, ώστε να τους αναλάβει ο υιός του ίδιου Σάχη που εκδίωξαν το 1979, όταν αντάλλαξαν την αυταρχική εξουσία του με μια απόπειρα συγκερασμού δημοκρατικού και Ισλαμικού συστήματος, δεν λειτούργησε».
Οι οπαδοί του Σάχη πάντως δεν ανήκουν στην «συνειδητοποιημένη» διασπορά που ενδιαφέρεται πράγματι για μεταρρυθμίσεις της χώρας. Αυτή η διασπορά τάσσεται κατά της επιστροφής του Σάχη, αλλά απαιτεί μεταρρυθμίσεις στην πατρίδα της.
Ο πόλεμος, μάλιστα, που εξαπέλυσαν οι ΗΠΑ ήταν τόσο άδικος που συσπείρωσε ακόμα και μέλη της ιρανική διασποράς – όχι τους πέριξ του Σάχη – υπέρ του Ιράν, ενώ επί χρόνια ασκεί δριμύτατη κριτική από το εξωτερικό σε κυβερνήσεις.
«Αυτό δεν τους εμπόδισε να κατακρίνουν τον πόλεμο αυτόν και να κρατήσουν μια στάση αλληλεγγύης απέναντι στο Ιράν ως κράτος, όχι ως καθεστώς» υπογραμμίζει ο κ. Ρούσσος, εξηγώντας πως αυτό συνέβη διότι «θεωρούν ότι αυτός ο πόλεμος είναι άσχετος και δεν θα οδηγήσει σε δημοκρατία και ανάπτυξη στο Ιράν».
Δεν πρόκειται για «Ιράν των μουλάδων»
Ένα μύθος που χρειάζεται να καταρριφθεί σύμφωνα με τους ειδικούς είναι ότι πρόκειται για «καθεστώς των μουλάδων» όπως χαρακτηρίζεται ευρέως στη Δύση, υπερτονίζοντας την οπισθοδρομικότητα της ιρανικής κοινωνίας, λόγω του ισχύοντος «θεοκρατικού» της συστήματος.
«Όχι, καμία σχέση», λέει ο κ. Μυλωνέλης. «Δεν είναι αυτή η πραγματικότητα, όποιος έχει ταξιδέψει, όποιος έχει ζήσει στο Ιράν θα καταλάβει ότι δεν έχει καμία σχέση με αυτό. Ούτε μουλάδες ούτε τίποτα».
Έχοντας πραγματοποιήσει επιτόπια εθνογραφική έρευνα στο Ιράν, ο Μυλωνέλης αποδομεί το αφήγημα της μονολιθικότητας της ιρανικής κοινωνίας και της δαιμονοποίησης του συστήματος διοίκησης της Τεχεράνης.
«Πρώτα απ’ όλα σε επίπεδο πολιτικής θεωρίας είναι λάθος» λέει. «Είναι πολύ πιο σύνθετο το πολιτικό τους σύστημα. Είναι ένα παράδοξο το οποίο έχει μέσα τους όρους “ισλαμική” και “δημοκρατία”. Αλλά αν το δούμε και από το κομμάτι της θρησκειολογίας και τι σημαίνει ισλαμική δημοκρατία και τι σημαίνει και ισλαμική επανάσταση, είναι ένα υπερβολικά σύνθετο σύστημα, με συμβούλιο ασφαλείας, με εκλογή του ανώτατου ηγέτη κτλ».
Το γεγονός ότι είναι χαρακτηρισμοί που υιοθετούνται και από έλληνες πανεπιστημιακούς είναι πολύ προβληματικό για τον κ. Μυλωνέλη. «Αυτό είναι πλέον η προσωπική μου πεποίθηση, αλλά θεωρώ ότι δεν θα έπρεπε να μιλάμε για πράγματα που δεν ξέρουμε» λέει και υπογραμμίζει πως πολλοί που υιοθετούν μια αλλοτριωμένη εικόνα για το Ιράν όχι μόνο δεν έχουν διαβάσει τη βασική βιβλιογραφία, αλλά δεν έχουν ζήσει έστω μια μέρα μέρα εκεί πέρα.
«Ο περισσότερος κόσμος ο οποίος εκφέρει λόγο για το Ιράν δεν έχει πάει ούτε μέχρι την Τουρκία, οπότε είναι λίγο δύσκολο να γράφεις και να λες για Μέση Ανατολή και να μην έχεις ζήσει εκεί» σημειώνει και τονίζει πως το γεγονός ότι μπορεί κάποιος να ταξιδέψει τουριστικά δεν σημαίνει ότι γνωρίζει και την κοινωνία.
Για παράδειγμα, συμπληρώνει ο κ. Αθανασιάδης «είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι πλέον είναι κάποια χρόνια που οι Ιρανές δεν χρειάζεται να καλύπτουν τα κεφάλια τους δημοσίως, όπως θα διαπιστώσει οποιοσδήποτε ελέγξει βίντεο από την κεντρική Τεχεράνη ή άλλες ιρανικές πόλεις».
Η αιτία
To γεγονός ότι πολλοί Έλληνες ακαδημαϊκοί μιλούν υποτιμητικά για το Ιράν, ο κ. Μυλωνέλης το αποδίδει και στο γεγονός ότι δεν έχουν διαβάσει τη βιβλιογραφία για το Ιράν, αλλά και ότι δεν διαθέτουν σχετική βιβλιογραφία για την χώρα. «Πρώτα από όλα η βιβλιογραφία είναι είτε αγγλική είτε, φαρσόφωνη, περσόφωνη, γραμμένη δηλαδή στα περσικά. Ε, εδώ πέρα υπάρχει ζήτημα πρόσβασης. Ποιός ξέρει να διαβάζει περσικά; Στην Ελλάδα ξέρουν ελάχιστοι».
Την ίδια στιγμή, στο Τμήμα Ανθρωπολογίας και Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου της Τεχεράνης – παρά το γεγονός ότι το ακαδημαϊκό σύστημα ελέγχεται σε ένα βαθμό από το ευρύτερο πολιτικό σύστημα – κάνουν μελέτες για την εκκοσμίκευση.
Ενώ λοιπόν στη Δύση και στην Ελλάδα δεν υπάρχει η γνώση για το Ιράν, αντίθετα οι Ιρανοί, λέει ο κ. Μυλωνέλης διαβάζουν δυτικά κείμενα. «Όταν ήμουν εκεί και βρέθηκα με έναν καθηγητή στο τμήμα Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Καζβίν, ο οποίος έκανε φιλοσοφία, μου έβγαζε ένα, ένα τα, τα βιβλία του Αριστοτέλη τα οποία έχουν μεταφραστεί στα φαρσί. Και μην ξεχνάμε κιόλας για παραδείγματα πολιτικών που δολοφονήθηκαν το τελευταίο διάστημα, οι οποίοι είχαν διδακτορικό» λέει.
Έτσι καταλήγουμε «αυτοί γνωρίζουν εμάς, γνωρίζουν τη Δύση, όμως εμείς που πάμε να επέμβουμε εκεί δεν ξέρουμε γι’ αυτούς. Αλλά τους έχουμε βάλει ταμπέλες».
Θα δούμε διαδηλώσεις στο άμεσο μέλλον;
Τελικά, οι Ιρανοί που εξεγέρθηκαν τον Φεβρουάριο θα πιάσουν το νήμα από εκεί που το άφησαν; Για τον κ. Μυλωνέλη, δεν είναι και τόσο πιθανό να δούμε μαζικές διαδηλώσεις στο άμεσο μέλλον, όπως συνέβη τον Φεβρουάριο. «Δύσκολο σε μια κοινωνία η οποία στρατιωτικοποιείται την ίδια στιγμή και η καταστολή λογικά θα ήταν πολύ μεγάλη»
Η κατάσταση σήμερα είναι μεταβατική και υπερβολικά σύνθετη, λέει ο κ.. Μυλωνέλης. «Δηλαδή δεν έχει κριθεί τίποτα, δεν έχει τελειώσει τίποτα. Ο πόλεμος ακόμα στην ουσία μαίνεται σε επίπεδο κυβέρνησης».
Η κοινωνία είναι κουρασμένη και από προηγούμενα γεγονότα, όπως ο πόλεμος των 13 ημερών και οι εξεγέρσεις του 2022. Kατά την εκτίμηση του κ. Ρούσσου είναι περισσότεροι στο Ιράν εκείνοι που θέλουν μια γενναία εσωτερική μεταρρύθμιση από εκείνους που ζητούν αλλαγή καθεστώτος.
Σίγουρα καταγράφεται μια προφανής δυσαρέσκεια στην ιρανική κοινωνία. Υπάρχει κριτική και από τα κάτω αλλά και από τα πάνω προς την κυβέρνηση, από το σκληρό συντηρητικό κομμάτι ότι θα «έπρεπε να είστε πιο συντηρητικοί» ή «θα έπρεπε να είστε πιο σκληροί»».
«Προφανώς υπάρχουν εσωτερικές πορείες και υπάρχει ένας διάλογος στην κοινωνία, αλλά η κατάσταση είναι μεταβατική και μάλλον ο πόλεμος θεωρούν οι Ιρανοί ότι θα συνεχιστεί. Είναι κάτι δηλαδή που δεν τελείωσε. Βέβαια, ένα μεγάλο κομμάτι των Ιρανών νιώθει ότι είναι νικητές σε αυτό τον πόλεμο και είναι πολύ περήφανοι γιατί άντεξαν».
Με τον κ. Μυλωνέλη να προβλέπει ότι θα υπάρξει πιθανότατα μια νέα δυτική επίθεση, ο κ. Ρούσσος εκτιμά πως ακόμη και διαφορετικές ομάδες που αντιτίθενται ή ασκούν κριτική στο καθεστώς – σε μικρότερο βαθμό οι Κούρδοι – θεωρούν αυτή τη στιγμή ότι πρέπει να στοιχηθούν πίσω από αυτό απέναντι στην αμερικανοϊσραηλινή επίθεση.
*Στην κύρια φωτογραφία: Άνθρωποι περπατούν σε δρόμο στην Τεχεράνη, Ιράν, 31 Ιανουαρίου 2026. Majid Asgaripour/WANA (West Asia News Agency) μέσω REUTERS.
