📰 Μήπως το 2025 ξεκινά ο “πόλεμος του νερού” στην Ελλάδα;
του Σπυρίδων Μαυρολέων
Στην πιο ξηρή περίοδο των τελευταίων δεκαετιών, η Ελλάδα βρίσκεται ενώπιον μιας αθόρυβης αλλά τεράστιας αλλαγής. Τα αποθέματα νερού στην Αττική έχουν μειωθεί πάνω από 50% από το 2022, η χώρα συγκαταλέγεται στις πιο ευάλωτες στον πλανήτη ως προς τη λειψυδρία και ο καύσωνας των 43 βαθμών που χτυπά την ηπειρωτική Ελλάδα δεν είναι το τέλος, αλλά ίσως η αρχή.
Σε αυτή τη συγκυρία, η κυβέρνηση παρουσιάζει το Εθνικό Σχέδιο για τα Ύδατα. Πίσω από την ορθή αναγνώριση του κινδύνου, διαμορφώνεται μια εντυπωσιακή θεσμική αναδιάρθρωση: περισσότερες από 700 εταιρείες ύδρευσης, κυρίως δημοτικές, συγχωνεύονται σε τρεις υπερ-εταιρείες. Η ΕΥΔΑΠ και η ΕΥΑΘ αποκτούν πανεθνικό ρόλο, με ακτίνα δράσης που ξεπερνά τα όρια της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης αντίστοιχα, ενώ ένας τρίτος φορέας θα διαχειρίζεται όλη την υπόλοιπη χώρα — νησιά, επαρχία, μικρούς δήμους, τα πάντα. Πρόκειται για μια πλήρη κεντρικοποίηση του νερού, που θυμίζει οργανωτικά “μοντέλο ΔΕΗ”.
Μοντέλο ΔΕΗ και… Χρηματιστήριο Ύδατος;
Το λεγόμενο “μοντέλο ΔΕΗ” δεν είναι απλώς ένας οργανωτικός όρος – είναι η μετάβαση από τον δημόσιο έλεγχο στην εταιρική λειτουργία με όρους αγοράς. Η ΔΕΗ, από πυλώνας κοινής ωφέλειας, μετατράπηκε σε εισηγμένη εταιρεία, με αποτέλεσμα οι πολίτες να πληρώσουν ακριβά το ρεύμα μέσα στην ενεργειακή κρίση.
Αν το ίδιο μοντέλο εφαρμοστεί και στο νερό, πόσο απέχουμε από την ιδέα ενός “χρηματιστηρίου ύδατος”; Όταν το νερό λειτουργεί ως επένδυση και όχι ως δικαίωμα, το κόστος το πληρώνει πάντα η κοινωνία.
Και εδώ αρχίζουν τα ερωτήματα.
Η κυβέρνηση διαβεβαιώνει ότι δεν τίθεται θέμα ιδιωτικοποίησης. Ότι το νερό θα παραμείνει δημόσιο αγαθό, όπως ορίζει το Σύνταγμα. Όμως το οργανωτικό σχήμα που προτείνεται, η συμμετοχή στελεχών από τον ιδιωτικό τομέα, η αλλαγή στον τρόπο διοίκησης και διαχείρισης, αλλά και η αναφορά σε «αποτελεσματικότητα» και «λογική κόστους», μας επιτρέπουν να ρωτήσουμε το προφανές: μήπως αυτό το μοντέλο, ανεξαρτήτως προθέσεων, προετοιμάζει το έδαφος για το πέρασμα του νερού από τη δημόσια υπηρεσία στην αγοραία σφαίρα;
Βολιβία
Η ιστορία έχει μιλήσει για τέτοιες περιπτώσεις. Η Βολιβία, το 2000, βίωσε έναν από τους πιο γνωστούς κοινωνικούς ξεσηκωμούς για το νερό. Όταν η κυβέρνηση ανέθεσε τη διαχείριση του σε ιδιωτική κοινοπραξία, οι αυξήσεις ήταν τέτοιες που ακόμα και η συλλογή βρόχινου νερού θεωρήθηκε παράνομη. Ο λαός της Κοτσαμπάμπα εξεγέρθηκε. Εκατοντάδες συνελήφθησαν. Υπήρξαν τραυματίες, υπήρξαν νεκροί. Και τελικά υπήρξε νίκη: το νερό επανήλθε υπό δημόσιο έλεγχο, με το βαρύ τίμημα μιας σύγκρουσης που έμεινε γνωστή ως ο “πόλεμος του νερού”.
Η Ελλάδα του 2025 δεν είναι Βολιβία του 2000. Και όμως, η βάση της σύγκρισης δεν είναι τόσο διαφορετική. Και εκεί η κρίση ήταν το πρόσχημα. Και εκεί υπήρχαν έργα, ταμεία, μεγάλες επενδύσεις. Και εκεί οι λέξεις “αποτελεσματικότητα” και “μεταρρύθμιση” ακούγονταν σαν τεχνοκρατική πρόοδος, μέχρι που οι πολίτες κατάλαβαν ότι η τιμή του νερού είχε μετατραπεί σε όριο επιβίωσης.
Σήμερα στην Ελλάδα οι ανακοινώσεις συνοδεύονται από σχέδια για νέα φράγματα, μονάδες αφαλάτωσης και επιτάχυνση έργων με ειδικά καθεστώτα για περιοχές όπως η Κρήτη και η Αττική. Παράλληλα, διαμορφώνεται ένα νέο ταμείο για χρηματοδότηση υποδομών, το οποίο — όπως όλα τα ταμεία — μπορεί να προσελκύσει ή να παραχωρήσει. Το ερώτημα είναι: σε ποιον; Και με τι όρους;
Δεν χρησιμοποιούν πια τη λέξη “ιδιωτικοποίηση”. Τη λένε “εξορθολογισμό”. Δεν λένε “εκποίηση”. Τη λένε “μεταρρύθμιση”. Δεν λένε “δίκτυο κοινής ωφέλειας”. Το λένε “υδατικό μοντέλο διακυβέρνησης”.
Κανείς δεν αμφισβητεί ότι χρειάζεται εθνικός σχεδιασμός, ενιαία πολιτική και επενδύσεις. Το ζητούμενο όμως είναι ποια θα είναι η θέση του πολίτη μέσα σε αυτό το νέο σχήμα. Θα είναι συμμέτοχος ή απλώς καταναλωτής; Θα έχει λόγο ή μόνο τιμολόγιο; Και τελικά, θα πληρώνει για να έχει νερό, ή για να εξασφαλίζει τα περιθώρια κέρδους μιας πιθανής αυριανής εταιρείας;
Οι αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί: 700 φορείς ύδρευσης συγχωνεύονται σε τρεις. 1.327 έργα είναι σε εξέλιξη. Άνω των 5 δισ. ευρώ απαιτούνται σε επενδύσεις. Από το 2019 έχουν ολοκληρωθεί μόλις 278 έργα, ύψους 356 εκατ. ευρώ.
Η ιστορία μας διδάσκει ότι όταν το νερό γίνεται εμπόρευμα, οι κοινωνίες ξεσπούν. Δεν είναι θέμα ιδεολογίας. Είναι ζήτημα επιβίωσης. Και στην εποχή της κλιματικής κρίσης, τα αγαθά που θεωρούσαμε δεδομένα ίσως αποδειχθούν τα πρώτα που θα τεθούν υπό διαπραγμάτευση.
Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο τι φέρνει το Εθνικό Σχέδιο για τα Ύδατα. Είναι και τι είδους χώρα θέλουμε να είμαστε, όταν η βρύση θα σταματήσει να τρέχει δωρεάν.
