Από την Αθήνα και τη Σπάρτη μέχρι τις ΗΠΑ και την Κίνα, η Ιστορία υπενθυμίζει ότι οι μεγάλες ανατροπές στην ισορροπία δυνάμεων δεν προκαλούν μόνο ανταγωνισμό, αλλά και φόβο.
Περισσότερα από 2.400 χρόνια μετά τη συγγραφή της «Ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου», ο Θουκυδίδης εξακολουθεί να βρίσκεται στο επίκεντρο των διεθνών εξελίξεων. Δεν είναι τυχαίο ότι ο πρόεδρος της Κίνας, Xi Jinping, αναφέρθηκε πρόσφατα στην περίφημη «Παγίδα του Θουκυδίδη» κατά τη διάρκεια επαφών του με τον Αμερικανό πρόεδρο Donald Trump.
Η φράση του αρχαίου Έλληνα ιστορικού είναι γνωστή:
«Η άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που προκάλεσε στη Σπάρτη έκαναν τον πόλεμο αναπόφευκτο».
Ο Θουκυδίδης δεν υποστήριξε ότι ο πόλεμος ήταν αποτέλεσμα μόνο στρατιωτικών κινήσεων ή διπλωματικών λαθών. Υποστήριξε ότι όταν μια νέα δύναμη αναδύεται και αμφισβητεί την κυριαρχία μιας ήδη ισχυρής δύναμης, δημιουργείται ένα κλίμα ανασφάλειας, καχυποψίας και ανταγωνισμού που μπορεί να οδηγήσει σε σύγκρουση.
Στη σύγχρονη εποχή, πολλοί αναλυτές βλέπουν τις Ηνωμένες Πολιτείες ως τη σημερινή «Σπάρτη» και την Κίνα ως τη νέα «Αθήνα». Όμως η σύγκριση δεν αφορά αποκλειστικά τη στρατιωτική ισχύ.
Η πραγματική μεταβολή συντελείται σε πολλά επίπεδα ταυτόχρονα: οικονομικό, ενεργειακό, τεχνολογικό, διπλωματικό και γεωπολιτικό.
Η Κίνα δεν περιορίζεται πλέον στον ρόλο του «εργοστασίου του κόσμου». Επιχειρεί να διαμορφώσει νέους θεσμούς, νέες οικονομικές διαδρομές και νέες πολιτικές συμμαχίες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ενίσχυση του οργανισμού Shanghai Cooperation Organisation, ο οποίος εξελίσσεται σταδιακά σε έναν από τους σημαντικότερους μη δυτικούς οργανισμούς συνεργασίας.
Ακόμη πιο εντυπωσιακή ήταν η κινεζική διαμεσολάβηση το 2023 ανάμεσα στο Iran και τη Saudi Arabia. Δύο χώρες που για δεκαετίες βρίσκονταν σε έντονη αντιπαράθεση συμφώνησαν στην αποκατάσταση των διπλωματικών τους σχέσεων, με το Πεκίνο να αναλαμβάνει ρόλο μεσολαβητή. Για πολλούς αναλυτές, η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε ένα ισχυρό μήνυμα ότι η Κίνα επιδιώκει να αποκτήσει ενεργό ρόλο σε περιοχές όπου παραδοσιακά κυριαρχούσαν οι Ηνωμένες Πολιτείες.
Αυτό ακριβώς είναι το βαθύτερο νόημα της «Παγίδας του Θουκυδίδη». Δεν αφορά μόνο στρατούς, αεροπλανοφόρα και πυραύλους. Αφορά τη σταδιακή μεταβολή του διεθνούς συστήματος και την αμφισβήτηση της κυριαρχίας μιας υπερδύναμης από μια άλλη που ανεβαίνει.
Σήμερα, η αντιπαράθεση ΗΠΑ – Κίνας εκδηλώνεται μέσω εμπορικών πολέμων, τεχνολογικού ανταγωνισμού, ελέγχου των πρώτων υλών, αγώνα για την τεχνητή νοημοσύνη, ενεργειακών διαδρομών και επιρροής σε κρίσιμες γεωγραφικές περιοχές. Η Ταϊβάν είναι μόνο μία διάσταση μιας πολύ μεγαλύτερης εικόνας.
Ίσως λοιπόν ο Xi Jinping να μην επικαλέστηκε τον Θουκυδίδη για να προειδοποιήσει για έναν επικείμενο πόλεμο. Ίσως να θέλησε να υπενθυμίσει ότι η Ιστορία δείχνει πως όταν αλλάζουν οι παγκόσμιες ισορροπίες, οι εντάσεις είναι σχεδόν αναπόφευκτες.
Το μεγάλο ερώτημα του 21ου αιώνα δεν είναι αν η Κίνα θα συνεχίσει να ενισχύει την επιρροή της. Το ερώτημα είναι αν οι δύο μεγαλύτερες δυνάμεις του πλανήτη θα καταφέρουν να αποφύγουν την παγίδα που περιέγραψε ένας Έλληνας ιστορικός πριν από σχεδόν δυόμισι χιλιάδες χρόνια.
