Αν δει κανείς προσεκτικά τις τελευταίες δημοσκοπήσεις δεν προκύπτει απλώς ότι ορισμένα κόμματα χάνουν δυνάμεις. Προκύπτει κάτι βαθύτερο: η επιτάχυνση μιας διαδικασίας ρευστοποίησης του μεσαίου και μικρού κομματικού χώρου, με αποτέλεσμα το πολιτικό σύστημα να τείνει εκ νέου προς μεγαλύτερη συγκέντρωση, αλλά χωρίς να έχει ακόμη διαμορφωθεί ο τελικός πόλος απέναντι στη Νέα Δημοκρατία.
Τον ρόλο αυτό φαίνεται να τον διεκδικεί με αξιώσεις η ΕΛΑΣ, η οποία, σύμφωνα πάντα με τις δημοσκοπήσεις, παίρνει σημαντικό προβάδισμα από το ΠΑΣΟΚ που εξακολουθεί να υποχωρεί. Από εκεί και πέρα η εικόνα ρευστοποίησης αφορά με διαφορετικούς όρους τον ΣΥΡΙΖΑ, την Πλεύση Ελευθερίας, τη Νίκη, τη Νέα Αριστερά και τους Δημοκράτες-Προοδευτικό Κέντρο.
Λέμε με διαφορετικούς όρους καθώς η περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ είναι ξεχωριστή, μοναδική στο πολιτικό σκηνικό. Αποτελεί τον φορέα απ’ τον οποίο ξεπήδησαν η Πλεύση Ελευθερίας, η Νέα Αριστερά και οι Δημοκράτες, ενώ παλαιότερα είχε «τροφοδοτήσει» και άλλους σχηματισμούς.
Από την άλλη υπάρχουν και κόμματα, όπως για παράδειγμα η Νίκη που οι δημοσκοπήσεις τη φέρνουν εκτός Βουλής στην επόμενη κάλπη, αλλά και η Πλεύση Ελευθερίας που φαίνεται ότι έχει υποστεί μεγάλες δημοσκοπικές απώλειες τους τελευταίους μήνες. Απ’ αυτά τα δύο κόμματα φαίνεται να κερδίζει αρκετά, ένα νέο κόμμα, το Ελπίδα για τη Δημοκρατία της Μαρίας Καρυστιανού.
Ο ΣΥΡΙΖΑ: από κόμμα εξουσίας σε κόμμα πολιτικής επιβίωσης
Το μεγαλύτερο πρόβλημα του ΣΥΡΙΖΑ δεν είναι απλώς η δημοσκοπική του υποχώρηση. Είναι ότι δείχνει να έχει χάσει τον βασικό λόγο ύπαρξης που είχε την περίοδο της κρίσης. Για πρώτη φορά μετά το 2012, σημαντικό μέρος των ψηφοφόρων του δεν αντιμετωπίζει το κόμμα ως τον φυσικό εκφραστή της προοδευτικής παράταξης. Αυτό αποτυπώνεται σε τρία επίπεδα: στην αδυναμία του να εμφανιστεί ως βασικός αντίπαλος της κυβέρνησης, στις διαρροές προς την ΕΛΑΣ και το θλιβερό σκηνικό διάλυσης που εμφανίζει το τελευταίο διάστημα, καθώς και στην κρίση πολιτικής ηγεσίας που βιώνει το κόμμα εδώ και τρία χρόνια – μετά την αποχώρηση του Αλέξη Τσίπρα το καλοκαίρι του 2023.
Προσωπικές στρατηγικές
«Ο ΣΥΡΙΖΑ αποτελεί ειδικό φαινόμενο», λέει στο in, o Κώστας Ελευθερίου, επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. «Η ρευστότητα του συγκεκριμένου χώρου έχει τις ρίζες του στο πως ήταν οργανωμένος ο ΣΥΡΙΖΑ και φαίνεται πως ήταν στρεβλά διαμορφωμένος», εξηγεί. «Δεν είχε γείωση στην κοινωνία, η πολιτική ελίτ μετά την αποχώρηση του Αλέξη Τσίπρα απέτυχε να διαχειριστεί τα στοιχειώδη, δεν είχαν κοινή αντίληψη των πραγμάτων. Πολλοί εξ αυτών δεν είχαν στο μυαλό τους τη συλλογικότητα, αλλά επικράτησαν προσωπικές στρατηγικές», τονίζει.
Για την Δανάη Κολτσίδα, πολιτική επιστήμονα, τα όσα συμβαίνουν στον ΣΥΡΙΖΑ έχουν να κάνουν με την ευρύτερο ανασχηματισμό στα αριστερά του πολιτικού φάσματος. «Στον αριστερό πόλο τον τόνο δίνει η περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ, που έχει φτάσει στα πρόθυρα της διάλυσης, μετά από πάνω από τρεις δεκαετίες σταθερής πολιτικής και κοινοβουλευτικής παρουσίας. Η αλλαγή αυτή, τα αίτια της οποίας ανατρέχουν σε βάθος, είναι πιο σημαντική και ενδεικτική ενός ευρύτερου μετασχηματισμού στα αριστερά του πολιτικού φάσματος», λέει στο in και προσθέτει:
«Η κατάληξή του είναι δύσκολο να προβλεφθεί, καθώς εδώ υπάρχουν περισσότερα του ενός ιστορικά και εδραιωμένα κόμματα (ΠΑΣΟΚ, ΚΚΕ) και αρκετά μικρότερα με όχι αμελητέα καταγραφή».
Αριστερή πολυκατοικία
Κι εδώ τονίζει τον ρόλο της ΕΛΑΣ θέτοντας ερωτήματα για την πορεία των σχημάτων στην αριστερή πλευρά του πολιτικού φάσματος. «Θα καταφέρει η ΕΛΑΣ να κεφαλαιοποιήσει την αρχική δυναμική της και να εδραιωθεί, αν και δεν διαθέτει την ιστορικότητα άλλων σχημάτων; Θα μπορέσει να αντιγράψει τη στρατηγική μιας “αριστερής πολυκατοικίας”; Ή θα εξακολουθήσει η απουσία ενός κυρίαρχου κόμματος και η ύπαρξη περισσότερων κομμάτων στα αριστερά με υπολογίσιμη δύναμη το καθένα; Αυτά είναι ερωτήματα για τα οποία μπορεί κανείς να διατυπώσει εκτιμήσεις, θα χρειαστεί όμως περισσότερος χρόνος για να διατυπωθούν αυτές με κάποιον βαθμό ασφάλειας», σημειώνει η κα Κολτσίδα.
Η Πλεύση Ελευθερίας και η ψήφος διαμαρτυρίας
Η Πλεύση Ελευθερίας ήταν ίσως ο μεγαλύτερος ωφελημένος της κρίσης του ΣΥΡΙΖΑ. Η Ζωή Κωνσταντοπούλου αξιοποίησε τη φθορά των παραδοσιακών κομμάτων της αντιπολίτευσης, αλλά και τη δυναμική που δημιούργησε η υπόθεση των Τεμπών.
Ωστόσο, όσο το πολιτικό δίλημμα μετατοπίζεται από την καταγγελία στο ερώτημα της διακυβέρνησης, τόσο δυσκολότερο γίνεται για ένα έντονα προσωποκεντρικό κόμμα να διατηρεί τους ίδιους ρυθμούς ανόδου στα ποσοστά του. Ένα σημαντικό μέρος της εκλογικής της ενίσχυσης προερχόταν από «δανεικούς» ψηφοφόρους, οι οποίοι εξέφρασαν κυρίως μια ψήφο διαμαρτυρίας. Αυτή η κατηγορία ψηφοφόρων είναι παραδοσιακά η πιο ευμετάβλητη.
Κάπως έτσι και ειδικά μετά την είσοδο στον πολιτικό στίβο του κόμματος της Μαρίας Καρυστιανού, η Πλεύση Ελευθερίας φαίνεται ότι ξέμεινε από δυνάμεις και άρχισε να υποχωρεί. Η πτώση του κόμματος είναι αξιοσημείωτη, αρκεί να αναλογιστεί κανείς πως πριν από ένα χρόνο φλέρταρε δυνατά έως και με την τρίτη θέση -πίσω από το δεύτερο ΠΑΣΟΚ- ενώ τώρα έχει κατρακυλήσει στην έβδομη.
Νίκη: ο ανταγωνισμός και η πτώση
Η Νίκη αποτέλεσε στις ευρωεκλογές και στις εθνικές εκλογές έναν σημαντικό υποδοχέα συντηρητικής και θρησκευτικής ψήφου διαμαρτυρίας. Ωστόσο η δυναμική αυτή δείχνει να εξαντλείται. Οι αιτίες είναι πολλές, οφείλεται κυρίως στον ανταγωνισμό που παρατηρείται στα δεξιά της ΝΔ. Από τη μια ο Βελόπουλος, απ’ την άλλη το κόμμα της Αφροδίτης Λατινοπούλου που οι δημοσκοπήσεις το θέλουν εντός Βουλής, οδήγησαν στη συρρίκνωση της Νίκης.
Και αν το μεγάλο της «ατού» ήταν τα ζητήματα ταυτότητας και θρησκείας, φαίνεται πως σε αυτό το πεδίο έχει βρει σοβαρό αντίπαλο στο πρόσωπο της Μαρίας Καρυστιανού. Εξάλλου, αρκετά στελέχη της Νίκης φαίνεται πως έχουν μεταπηδήσει στο κόμμα Ελπίδα για τη Δημοκρατία.
Από την άλλη είναι σαφές πως ένα κόμμα διαμαρτυρίας χρειάζεται συνεχή πολιτική τροφοδότηση για να διατηρεί υψηλές επιδόσεις. Όταν η πολιτική σύγκρουση μεταφέρεται σε άλλα πεδία (ακρίβεια, οικονομία, διαφθορά), δυσκολεύεται να διατηρήσει τη δυναμική του.
Νέα Αριστερά: η διάσπαση δεν δημιούργησε νέο ρεύμα
Η Νέα Αριστερά δημιουργήθηκε με την προσδοκία ότι θα εκφράσει έναν πιο συνεκτικό, θεσμικό και προγραμματικό αριστερό λόγο. Μέχρι στιγμής όμως δεν έχει καταφέρει να αποκτήσει έρεισμα σε ένα ευρύτερο κομμάτι του εκλογικού σώματος. Οι λόγοι επ’ αυτού είναι συγκεκριμένοι. Για ένα μεγάλο διάστημα η Νέα Αριστερά δεν κατάφερε να αποκτήσει «ορατότητα» ως κάτι ξεχωριστό από τον ΣΥΡΙΖΑ.
Από την άλλη εξακολουθεί να απευθύνεται στο ίδιο ακροατήριο με τον ΣΥΡΙΖΑ και σε ένα μεγάλο βαθμό και μ’ εκείνο της ΕΛ.Α.Σ., κατά συνέπεια προσπαθεί να ελιχθεί προτάσσοντας ένα πιο παραδοσιακό, ριζοσπαστικό λόγο, που θα την κάνει να διαφέρει από τους ανωτέρω σχηματισμούς.
Η ουσία βέβαια είναι πως αποτελεί μέρος ενός κατακερματισμένου χώρου που έως το 2023 λειτουργούσε ως «μια γροθιά» μέχρι να αρχίσουν οι διασπάσεις που οδήγησαν στον μαρασμό τον πάλαι πότε ισχυρό ΣΥΡΙΖΑ.
Δημοκράτες: Αναζητώντας ταυτότητα και… ποσοστά
Η δημιουργία των Δημοκρατών αποτέλεσε την πιο ηχηρή απόπειρα δημιουργίας νέου πολιτικού φορέα μετά τη διάσπαση του ΣΥΡΙΖΑ. Παρά τη μεγάλη προσωπική αναγνωρισιμότητα του Στέφανου Κασσελάκη, το νέο κόμμα δεν έχει ακόμη καταφέρει να αποκτήσει σταθερή εκλογική βάση.
Την ίδια ώρα οι βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ που τον ακολούθησαν στον νέο πολιτικό φορέα, αποχώρησαν, πλην μιας. Έχει ενδιαφέρον πως όλοι οι αποχωρήσαντες έχουν αναφερθεί -άλλος περισσότερο άλλος λιγότερο- στην έλλειψη ταυτότητας και στίγματος του νέου φορέα. Η αλήθεια είναι πως δεν μπορείς να υποδύεσαι τον δημοκράτη αριστερό και απ’ την άλλη να παίζεις τέννις με τον Άδωνι Γεωργιάδη, στο όνομα κάποιου αόριστου «πολιτικού πολιτισμού».
Ο Στέφανος Κασσελάκης που αποτελούσε το μεγάλο προσόν του κόμματος, δείχνει να μετατρέπεται και στο βασικό του πρόβλημα. Η δημόσια συζήτηση περιστρέφεται κυρίως γύρω από τον ιδρυτή του και λιγότερο γύρω από ένα σαφές πολιτικό σχέδιο, γεγονός που δυσκολεύει τη μετατροπή της προσωπικής απήχησης σε κομματική συσπείρωση.
Κόμματα υπό συμπίεση και… εξαφάνιση
Σε περιόδους όπου κυριαρχεί το ερώτημα «ποιος μπορεί να κυβερνήσει», τα μικρότερα κόμματα συνήθως συμπιέζονται. Οι ψηφοφόροι επιστρέφουν σε μεγαλύτερους σχηματισμούς ή επιλέγουν την αποχή. Κατά συνέπεια η κοινή συνισταμένη των περισσότερων απ’ τα ανωτέρω κόμματα είναι η συμπίεσή τους. Κάποια εξ αυτών αποδικνύονται τελικά «κομήτες», σβήνουν δηλαδή πολύ γρήγορα αφού προηγουμένως έχουν διαγράψει την τροχιά τους στο πολιτικό σκηνικό.
Και στη μία και στην άλλη περίπτωση πάντως, έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον η αναδιάταξη του χώρου της αντιπολίτευσης.
«Η κινητικότητα στο κομματικό σύστημα είναι συχνά αντανάκλαση μιας ορισμένης κοινωνικής δυσαρέσκειας. Πρέπει όμως να διακρίνουμε τις περιπτώσεις μικρών βραχύβιων κομμάτων, που απαντώνται πολύ συχνά σε όλα τα κομματικά συστήματα, από τα φαινόμενα κρίσης μεγάλων καθιερωμένων κομμάτων. Στην ελληνική πολιτική ιστορία είναι αρκετές οι περιπτώσεις κομμάτων που εμφανίζονται, σημειώνουν μία μικρότερη ή μεγαλύτερη εκλογική επιτυχία και εξαφανίζονται στη συνέχεια», λέει στο in η Δανάη Κολτσίδα.
Κόμματα – αστραπή
Για το φαινόμενο των flash parties (κόμματα «αστραπή» όπως είναι ο όρος στην πολιτική επιστήμη), μιλάει ο Κώστας Ελευθερίου. Ο όρος αναφέρεται στα κόμματα που συνήθως έχουν παρουσία σε μια-δυο κοινοβουλευτικές περιόδους και μετά εξαφανίζονται. Ο κ. Ελευθερίου τονίζει ότι το φαινόμενο αυτό είναι κάτι σύνηθες από τη στιγμή που «αποσυσπειρώθηκαν τα μεγάλα κόμματα, ειδικά κατά την περίοδο της κρίσης».
Από τη στιγμή δηλαδή που πολλοί ψηφοφόροι εγκατέλειψαν τα παραδοσιακά κόμματα εξουσίας και ψήφισαν είτε με γνώμονα τη διαμαρτυρία, είτε νέους σχηματισμούς που φάνηκαν περισσότερο ελκυστικοί.
«Είναι κάτι που συνοδεύει το πολιτικό σύστημα από την αρχή της κρίσης. Το συναντάμε στις εκλογές του 2012 με τη ΔΗΜΑΡ, τους ΑΝΕΛΛ, τη Χρυσή Αυγή, στη συνέχεια το Ποτάμι. Πρόκειται για κόμματα που έως το 2019 εξαφανίστηκαν», λέει ο κ. Ελευθερίου.
«Παρά το γεγονός ότι έχουν περάσει 16 χρόνια από την αρχή της κρίσης, εξακολουθούμε να βρισκόμαστε σε κρίση εκπροσώπησης. Τώρα παρατηρείται μια γενικευμένη απαξίωση του πολιτικού συστήματος, με λίγα λόγια ζούμε τα απόνερα της κρίσης», συμπληρώνει. Σημειώνει, μάλιστα, ότι παρατηρείται «χαλάρωση μεταξύ του εκλογικού σώματος και των κομμάτων», σε αντίθεση με την κατάσταση που επικρατούσε πριν την κρίση, όπου «υπήρχε ισχυρή κομματική ταύτιση των εκλογέων με το κόμμα».
«Αυτό που παρατηρούμε σήμερα και έχει ενδιαφέρον», λέει ο κ. Ελευθερίου, «είναι πως πολλοί ψηφοφόροι δεν είναι τόσο ταυτισμένοι με το κόμμα που ψηφίζουν αλλά με την ήττα του αντίπαλου κόμματος». Κάπως έτσι εξηγούνται και τα διάφορα ρεύματα των τελευταίων ετών στα οποία συμμετείχαν ψηφοφόροι από ένα ευρύτερο φάσμα (π.χ. το αντιΣΥΡΙΖΑ μέτωπο ή το αντιτσιπρικό, εσχάτως το ρεύμα κατά Μητσοτάκη).
Για τον κ. Ελευθερίου εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι στο σημερινό πολιτικό σκηνικό εμφανίζονται προσωποπαγή κόμματα που όπως λέει θυμίζουν «μορφώματα του 19ου αιώνα». Σημειώνει με νόημα ότι παρατηρείται γενικότερα μια «αποδυνάμωση της λειτουργίας των κομμάτων», ενώ τονίζει πως ο «κατακερματισμός της αντιπολίτευσης αποτελεί πλέον τον όρο επιβίωσης της ΝΔ».
«Είναι φυσικό για τη ΝΔ να πανηγυρίζει», λέει ο κ. Ελευθερίου. «Αρκεί να σκεφτείτε ότι πρόκειται για το κόμμα με τη μεγαλύτερη πτώση ποσοστών και διαρροή ψηφοφόρων. Από τις εθνικές εκλογές του 2023 έως τις ευρωεκλογές του 2024 έχασε περίπου 1 εκατ. ψηφοφόρους, κι όμως παραμένει πρώτη και με διαφορά».
Η δεξιά πολυκατοικία
Για τα κόμματα δεξιότερα της ΝΔ, που εμφανίστηκαν, σημείωσαν μια κάποια επιτυχία και στη συνέχεια εξαφανίστηκαν μιλά η Δανάη Κολτσίδα. Τονίζει πως είναι περισσότερα από εκείνα του αριστερού φάσματος και αυτό συμβαίνει για δύο λόγους: «Ο πρώτος είναι ο τρόπος με τον οποίο η δεξιά συγκροτήθηκε ιστορικά περισσότερο με όρους παράταξης και λιγότερο με όρους κόμματος, με αποτέλεσμα τα όρια μεταξύ των επιμέρους οργανωτικών σχηματισμών της να είναι περισσότερο διαπερατά, σε αντίθεση με την αριστερά, όπου οι οργανωτικοί διαχωρισμοί έχουν μεγαλύτερο ιδεολογικό βάθος και ιστορική συνέχεια…
»Ο δεύτερος λόγος είναι η πολύ αποτελεσματική στρατηγική που έχει αναπτύξει διαχρονικά η Νέα Δημοκρατία, χτίζοντας πάνω στη λογική της παράταξης, που ο Γ. Καρατζαφέρης είχε περιγράψει ως “δεξιά πολυκατοικία”. Η δημιουργία μικρών βραχύβιων κομμάτων πέριξ της ΝΔ (από την Πολιτική Άνοιξη και το ΛΑΟΣ ως τα σημερινά κόμματα τύπου Νίκη, με ενδιάμεσους σταθμούς τη Δημοκρατική Συμμαχία της Ντόρας Μπακογιάννη και τους ΑΝΕΛ) λειτουργούσε ως μία βαλβίδα εκτόνωσης της δυσαρέσκειας τμημάτων του στελεχιακού δυναμικού και της εκλογικής βάσης της παράταξης…
…Ουδέποτε αμφισβητήθηκε η κυριαρχία της ΝΔ στον δεξιό πόλο, κάτι που της επέτρεπε στη συνέχεια να απορροφά εκ νέου τους ψηφοφόρους, τα στελέχη, αλλά και την ατζέντα των μικρών αυτών κομμάτων».
Όλα τα ανωτέρω συνηγορούν σε ένα πολιτικό σκηνικό όπου λιγότερα κόμματα φαίνεται να μπορούν να διεκδικήσουν ουσιαστικό ρόλο εξουσίας, ενώ όσα παραμένουν μεταξύ 2% και 5% κινδυνεύουν να εγκλωβιστούν σε μια παρατεταμένη ζώνη εκλογικής αβεβαιότητας. Σε μια αγωνία που αφορά την επιβίωση ή την εξαφάνισή τους. Το σίγουρο είναι πως αν τα αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων επιβεβαιωθούν και στην κάλπη, θα έχουμε θεαματικές διαφορές στην επόμενη Βουλή σε σχέση με την εικόνα που επικρατεί σήμερα.
in.gr
