Όποιος έχει δει την Πολίτικη Κουζίνα νιώθει εκείνη τη γλυκιά μελαγχολία των πατρίδων που χάθηκαν, αλλά μένουν ζωντανές στις μνήμες, στις γεύσεις, στις ιστορίες που περνούν από γενιά σε γενιά. Οι ιστορίες των Τριγλιανών της Ραφήνας έχουν το ίδιο βάρος με εκείνες που άκουγα από τη Σμυρνιά πεθερά μου∙ μνήμες ενός τόπου που χάθηκε, αλλά δεν έπαψε να ζει μέσα τους. Οι Τριγλιανοί κουβαλούσαν την Τρίγλια σαν εσωτερική πατρίδα, μια σταθερή αναφορά σε κάθε τους αφήγηση. Κι έτσι κατάλαβα πως η μνήμη των Μικρασιατών δεν διατηρείται απλώς, συνεχίζει να αναπνέει και να ενώνει όσους μοιράζονται την ίδια βαθιά νοσταλγία.
Οι Τριγλιανοί εγκαταλείπουν την Τρίγλια με τα πλοία του Φίλιππου Καβουνίδη, που έσωσε όχι μόνο τους συμπατριώτες του, αλλά και κατοίκους διπλανών χωριών, και ύστερα από ένα δύσκολο ταξίδι (Καλόλιμνος, Σηλυβρία, Ραιδεστός, Τένεδος και Μυτιλήνη, όπου άφησαν τους νεκρούς τους), φτάνουν στον Πειραιά, όπου τέθηκαν σε καραντίνα. Εκεί μια ομάδα προσφύγων αναζήτησε τους αδελφούς Σταυρίδη, χρηματιστές με επιρροή στην τότε κυβέρνηση, ζητώντας λύση για την αποκατάστασή τους. Με παρέμβαση των αδερφών Σταυρίδη απαλλοτριώθηκε το κτήμα Σκουζέ στη Ραφήνα, στην οποία μεταφέρθηκαν στις 28–29 Αυγούστου 1923, με πλοία του Καβουνίδη. Η Ραφήνα, με το λιμάνι, και το ύψωμα ήταν ένας τόπος που τους θύμιζε την πατρίδα που άφησαν πίσω.
Από το 1923 έως το 1926, με εντολή της τότε κυβέρνησης, η αγγλική εταιρεία Hasbro ανέλαβε τον σχεδιασμό και την οικοδόμηση του νέου οικισμού. Αρχικά δόθηκε κλήρος ενός στρέμματος που μειώθηκε στο μισό, ώστε τα σπίτια να βρίσκονται κοντά, όπως ήταν στην Τρίγλια. Η πλειονότητα των κατοίκων (80-85%) ήταν Τριγλιανοί, ενώ Βουρλιώτες, Σμυρνιοί και λίγοι Καππαδόκες συμπλήρωσαν τον νέο πληθυσμό.
Η διανομή της γης έγινε με βάση το επάγγελμα: στη Νέα Τρίγλια Χαλκιδικής εγκαταστάθηκαν οι αγρότες, ενώ στη Ραφήνα έμειναν κυρίως επαγγελματίες, βιοτέχνες, έμποροι και αλιείς. Εδώ παρέμειναν μόνο δύο αγροτικές οικογένειες, των Σταυρίδη και Μπογιατζή, που έλαβαν μεγαλύτερες εκτάσεις. Οι επαγγελματοβιοτέχνες πήραν και καταστήματα στη μετέπειτα πλατεία Πλαστήρα, ενώ όσα περίσσεψαν παραχωρήθηκαν σε Καππαδόκες, στην πλατεία Δημητρακού.
Με νοσταλγία θυμούνται τον πρώτο δάσκαλο, τον Στρατή Αντωνιάδη, και τον φαρμακοποιό Λεωνίδα Ραφτόπουλο, και ότι στα παιδιά μοίραζαν χάπια κινίνης, καθώς η περιοχή από το «Αύρα» έως το ποτάμι ήταν έλος∙ η ελονοσία είχε τόσο μεγάλη έξαρση, ώστε ήταν γνωστή στα νοσοκομεία της Αθήνας ως «Ελονοσία Ραφήνας».
Σημείο αναφοράς των Τριγλιανών είναι ο Ναός της Παναγίας Παντοβασίλισσας. Με την ολοκλήρωσή του ζήτησαν από το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο να τους επιστραφούν οι εικόνες, τα σκεύη και τα ιερά κειμήλια που είχε διασώσει ο Καβουνίδης από τις εκκλησίες της Τρίγλιας και φύλαγε στο σπίτι του, μέχρι που ξέσπασε εκεί πυρκαγιά. Από τη φωτιά σώθηκε η εικόνα της Αγίας Επίσκεψης, η οποία είχε μεταφερθεί στο Μουσείο στις 9 Ιανουαρίου 1925 και είχε παραδοθεί στον τότε διευθυντή Γεώργιο Σωτηρίου. Στην εκκλησία παραδόθηκαν η Παναγία Παντοβασίλισσα και ο Άγιος Χαράλαμπος, ενώ η Αγία Επίσκεψη παρέμεινε στο Μουσείο ως κειμήλιο. Ως αντάλλαγμα για την παραμονή της Αγίας Επίσκεψης δόθηκαν άλλα πολύτιμα αντικείμενα, ανάμεσά τους και το Ευαγγέλιο του Αγίου Χρυσοστόμου.
Το Σπίτι της Τρίγλιας κρατά άσβεστη τη μνήμη της πατρίδας τους. Το κτίριο προοριζόταν για κατοικία του εκάστοτε ιερέα, με τελευταίο ένοικο τον παπα‑Νικόλα Χατζή. Όλοι τους τον θυμούνται νέο ιερέα να ιερουργεί στη Ραφήνα. Μετά την αποχώρησή του, το σπίτι εγκαταλείφθηκε και άρχισε να ρημάζει. Γύρω στο 1990, επί προεδρίας του κ. Κεχαγιόγλου, το Σπίτι παραχωρήθηκε στο σύλλογο Τριγλίανων. Οι μεταξωτές φορεσιές που εκτίθενται είναι πιστά αντίγραφα των ενδυμάτων που φορούσαν σε γάμους και γιορτές, φτιαγμένες στη Ραφήνα με χρήματα του Συλλόγου και δωρεές. Φυλάσσεται επίσης και το παλτό που είχε δωρίσει ο Άγιος Χρυσόστομος στην ξαδέρφη του.
Η συγκίνησή τους είναι έκδηλη όταν αναφέρονται στα έθιμά τους, όπως η «Μαλλιαρή» και ο Κλήδονας. Της Αναλήψεως κατέβαιναν στη θάλασσα, έπιαναν από τον βυθό την πέτρα «με τα κρινάκια», την άφηναν να στεγνώσει στην άμμο και την έπαιρναν σπίτι ως γούρι. Στον δρόμο ρωτούσαν ο ένας τον άλλον: «Την έπιασες τη Μαλλιαρή;». Στου Κλήδονα πάλι έκαιγαν τα στεφάνια και πηδούσαν πάνω από τις φωτιές, έθιμο που αναβιώνει ξανά στην πλατεία της Ραφήνας.
Κάθε χρόνο ο Σύλλογος Τριγλιανών παραλαμβάνει το Άγιο Φως από το Αεροδρόμιο και το μεταφέρει με τιμή στην Παντοβασίλισσα. Παράλληλα, έχει την πρωτοκαθεδρία στις εκδηλώσεις Μικρασιατικής Μνήμης στο Σύνταγμα, σε μια από τις σημαντικότερες στιγμές δημόσιας τιμής και συλλογικής μνήμης.
Τα τελευταία τρία χρόνια, το Φεστιβάλ Μικρασιατικών Γεύσεων στη Ραφήνα ξαναζωντανεύει τη γειτονιά της Τρίγλιας και όχι μόνο, καθώς και τα εδέσματα των Μικρασιατών. Άλλωστε για τους Μικρασιάτες το φαγητό ήταν η αφορμή, να βρεθούν, να γλεντήσουν, να τραγουδήσουν, να γιορτάσουν, γιατί το φαγητό είναι μυρωδιά και η μυρωδιά μνήμη που καταγράφεται στα βαθύ της ψυχής και μένει για πάντα.
Σε όλες τις μικρασιατικές διηγήσεις, όπως τις έχω ακούσει από τη Σμυρνιά πεθερά μου, το φαγητό έχει πάντα πρωτεύουσα θέση. Στις μεγάλες γιορτές στη Σμύρνη, οι γιαγιάδες έστρωναν τραπέζια γεμάτα μικρασιατικές γεύσεις: σουτζουκάκια, παστουρμαδόπιτα, χιουνκιάρ μπεγεντί, κιουνεφέ, μπακλαβά. Τα ίδια συνέχισαν και εδώ, κουβαλώντας τις συνήθειες και τις μνήμες τους από την πατρίδα. Τους συντρόφευε πάντα η μουσική που γινόταν νανούρισμα και γαλήνευε τον ύπνο των παιδιών: Μενεξέδες και ζουμπούλια και θαλασσινά πουλιά…
Μέσα από όλες τις εκδηλώσεις, τα έθιμα, τα ονόματα των δρόμων, (Σταυρίδη, Καβουνίδη, Χρυσοστόμου Σμύρνης, Μπογιατζή) οι Μικρασιάτες Τριγλιανοί πετυχαίνουν κάτι πιο ουσιαστικό και βαθύ, κρατούν άσβεστη τη μνήμη. Όχι, οι Πατρίδες της Μικρασίας δεν χάθηκαν, είναι εδώ μέσα από τις διηγήσεις όλων εκείνων που άφησαν μια πατρίδα και ρίζωσαν σε μια άλλη, μέσα από τα έθιμα, μέσα από τα νανουρίσματα της γιαγιάς, Τι σε μέλει εσένανε από πού είμαι εγώ. Και μεταλαμπαδεύονται, ριζώνουν και φωλιάζουν στην ψυχή των παιδιών μας, μέσα από τα ακούσματα, τις γεύσεις και τις μυρωδιές. Ώστε και εκείνα να τα διηγηθούν στα παιδία τους και στα παιδία των παιδιών τους.
Θα ήθελα να ευχαριστήσω το σύλλογο Τριγλιανών και τα μέλη του κκ Γιώργο Κική, Αποστολία Πικουλίδη, Σοφία Κούρτη, Δημήτρη Κόρακα, Μαίρη Γκέρλοβα, Θανάση Λιούτα, Στέφανο Βουδούρη και Άννα Αραπκιλή καθώς και την πεθερά μου Καίτη Κουρκουτά το γένος Παζαροπούλου για τις πληροφορίες που μου παρείχαν.
Λαμπρινή Μπενάτση
Δρ. Ιστορικός Τέχνης
