Υπάρχουν φωτογραφίες που καταγράφουν μια στιγμή και άλλες που, χωρίς κανείς να το έχει προβλέψει, καταλήγουν να αποκτούν τη δική τους ζωή. Το εξώφυλλο του Abbey Road ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Τέσσερις άνδρες περνούν ο ένας πίσω από τον άλλον μια διάβαση πεζών σε έναν ήσυχο δρόμο του Λονδίνου. Δεν υπάρχουν όργανα, σκηνή, φώτα ή πλήθη θαυμαστών. Κι όμως, περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, αρκεί να δει κανείς τέσσερις ανθρώπους να βαδίζουν σε μια διάβαση για να καταλάβει αμέσως την αναφορά στην φωτογραφία που έγραψε ιστορία.
Αυτή ακριβώς την αντίφαση εξετάζει ο κριτικός τέχνης Τζόναθαν Τζόουνς σε άρθρο του στον Guardian: πώς δηλαδή μία από τις πιο διάσημες εικόνες της ποπ κουλτούρας κατάφερε να γεννηθεί μέσα από κάτι τόσο συνηθισμένο όσο το πέρασμα ενός δρόμου.
Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τον Ίαν Μακμίλαν στις 8 Αυγούστου 1969, έξω από τα στούντιο της EMI στην Abbey Road, στο St John’s Wood του βόρειου Λονδίνου. Εκείνη την εποχή οι Beatles βρίσκονταν ήδη σε ένα επίπεδο διασημότητας που ξεπερνούσε κατά πολύ τα όρια ενός επιτυχημένου συγκροτήματος. Ο Τζον Λένον, ο Πολ ΜακΚάρτνεϊ, ο Τζορτζ Χάρισον και ο Ρίνγκο Σταρ είχαν γίνει τέσσερις από τις πιο αναγνωρίσιμες φιγούρες στον κόσμο.
Ακριβώς αυτή η αντίθεση είναι που δίνει στη φωτογραφία τη δύναμή της. Η σκηνή δεν θα μπορούσε να είναι πιο καθημερινή: τέσσερις άνθρωποι διασχίζουν έναν δρόμο. Μόνο που αυτοί οι τέσσερις είναι οι Beatles.
Ο Τζόουνς επιμένει μάλιστα ότι η γοητεία του εξωφύλλου δεν οφείλεται αποκλειστικά στους τέσσερις μουσικούς. Καθοριστικό ρόλο έχει και το ίδιο το τοπίο: ο δρόμος που χάνεται στο βάθος, ο καθαρός ουρανός, τα καταπράσινα δέντρα που καλύπτουν εν μέρει τα τούβλινα σπίτια, οι καθαρές ασπρόμαυρες γραμμές της διάβασης. Για τον ίδιο, υπάρχει στην εικόνα μια σχεδόν υπερρεαλιστική καθαρότητα που θυμίζει τοπία του Ντέιβιντ Χόκνεϊ.
Τέσσερις άνθρωποι που έχουν γίνει σύμβολα
Δεν είναι τυχαίο ότι εκατομμύρια άνθρωποι έχουν επιχειρήσει έκτοτε να αναπαραστήσουν την ίδια σκηνή. Τουρίστες εξακολουθούν να φωτογραφίζονται στη συγκεκριμένη διάβαση, ενώ το εξώφυλλο έχει παρωδηθεί και αναδημιουργηθεί αμέτρητες φορές, μεταξύ άλλων από τους Red Hot Chili Peppers, τον Κάνιε Γουέστ και τους Booker T. & the M.G.’s.
Το 1988, για παράδειγμα, οι Red Hot Chili Peppers δημιούργησαν τη δική τους χιουμοριστική εκδοχή για το The Abbey Road E.P., ενώ ακόμη και οι χαρακτήρες του Σουσάμι Άνοιξε βρέθηκαν πάνω σε μια αντίστοιχη διάβαση για το άλμπουμ Sesame Road του 1993.
Η εικόνα επέστρεψε αυτές τις ημέρες στην επικαιρότητα για έναν ακόμη λόγο. Ο Σαμ Μέντες αναδημιούργησε την περίφημη σκηνή στο πλαίσιο των γυρισμάτων των τεσσάρων ταινιών του για τους Beatles, οι οποίες αναμένεται να κυκλοφορήσουν το 2028. Ο Πολ Μέσκαλ υποδύεται τον ΜακΚάρτνεϊ, ο Χάρις Ντίκινσον τον Λένον, ο Τζόζεφ Κουίν τον Χάρισον και ο Μπάρι Κίογκαν τον Σταρ.
Για τον Τζόουνς, όλες αυτές οι αναπαραστάσεις δείχνουν πόσο ισχυρός παραμένει ο συνδυασμός καθημερινότητας και χαρίσματος που κρύβεται στην αρχική εικόνα. Οι Beatles είχαν χρησιμοποιήσει μια παρόμοια αντίθεση λίγους μήνες πριν από τη φωτογράφιση, όταν τον Ιανουάριο του 1969 έπαιξαν ζωντανά στην ταράτσα των γραφείων της Apple Corps στη Savile Row. Για ακόμη μία φορά, τέσσερις από τους διασημότερους ανθρώπους στον κόσμο εμφανίζονταν μέσα σε ένα απολύτως συνηθισμένο λονδρέζικο σκηνικό.
Πηγή: The Guardian
Μια φωτογραφία λίγο πριν από το τέλος
Το Abbey Road αποκτά όμως διαφορετικό βάρος όταν το κοιτάζει κανείς γνωρίζοντας τι επρόκειτο να ακολουθήσει. Οι τέσσερις Beatles βρίσκονταν πλέον πολύ κοντά στη διάλυση και η φωτογραφία μοιάζει σήμερα σχεδόν σαν πορτρέτο τεσσάρων ανθρώπων που ετοιμάζονται να ακολουθήσουν διαφορετικούς δρόμους.
Ο Τζόναθαν Τζόουνς βλέπει στην εικόνα μια εξαιρετικά ακριβή αποτύπωση της σχέσης ανάμεσα στις τέσσερις διαφορετικές προσωπικότητες και το συγκρότημα ως σύνολο. Βαδίζουν μαζί και σχεδόν στον ίδιο ρυθμό, διατηρώντας όμως ο καθένας τη δική του παρουσία.
Ο Τζον Λένον βρίσκεται μπροστά. Δίνει την εντύπωση ότι οδηγεί τους υπόλοιπους, αλλά ταυτόχρονα μοιάζει απορροφημένος και κάπως απομακρυσμένος. Το πρόσωπό του είναι το λιγότερο ευδιάκριτο από τα τέσσερα. Με όσα γνωρίζουμε σήμερα, θα μπορούσε κανείς να δει σε αυτή τη στάση έναν άνθρωπο που είναι «με το ένα πόδι έξω», όπως συνηθίζουμε να λέμε. Τον Σεπτέμβριο εκείνης της χρονιάς, άλλωστε, ο Λένον θα ενημέρωνε τους υπόλοιπους ότι ήθελε να φύγει από το συγκρότημα.
Ακριβώς αυτή η δυνατότητα να φορτωθεί η φωτογραφία με διαφορετικούς συμβολισμούς βοήθησε να γεννηθεί και μία από τις διασημότερες θεωρίες συνωμοσίας στην ιστορία της μουσικής.
Τα γυμνά πόδια του ΜακΚάρτνεϊ και η θεωρία «Paul is dead»
Ο Πολ ΜακΚάρτνεϊ εμφανίζεται ξυπόλυτος και αυτή η φαινομενικά ασήμαντη λεπτομέρεια έγινε «απόδειξη» για όσους πίστευαν ότι είχε πεθάνει και είχε αντικατασταθεί από σωσία. Σύμφωνα με την ίδια θεωρία, ο Ρίνγκο Σταρ, ντυμένος στα μαύρα, αντιπροσώπευε τον νεκροθάφτη και ο Τζορτζ Χάρισον τον άνθρωπο που θα έσκαβε τον τάφο.
Το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται τόσο στην ίδια τη θεωρία –η οποία δεν είχε πραγματική βάση– όσο στο γεγονός ότι η φωτογραφία μοιάζει να προσκαλεί τον θεατή να αναζητήσει κρυφά νοήματα.
Υπάρχει, μάλιστα, μια μεγάλη ειρωνεία πίσω από τη σύνδεση του εξωφύλλου με τον υποτιθέμενο θάνατο του ΜακΚάρτνεϊ: ο ίδιος είχε καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία της εικόνας.
Πηγή: The Guardian
Η φωτογραφία δεν ήταν καθόλου τυχαία
Το Abbey Road μπορεί να φαίνεται σαν μια αυθόρμητη στιγμή, αλλά στην πραγματικότητα ήταν μια προσεκτικά οργανωμένη σύνθεση. Μια αρχική ιδέα για φωτογράφιση στο Νεπάλ απορρίφθηκε και τότε ο ΜακΚάρτνεϊ πρότεινε μια πολύ απλούστερη λύση: να βγουν από το στούντιο και να φωτογραφηθούν στον δρόμο απ’ έξω.
Είχε μάλιστα σχεδιάσει την ιδέα σε σκίτσα, τοποθετώντας τις τέσσερις φιγούρες πάνω στη διάβαση και τον δεντροφυτεμένο δρόμο να απλώνεται πίσω τους. Την ημέρα της φωτογράφισης ένας αστυνομικός σταμάτησε προσωρινά την κυκλοφορία και ο Μακμίλαν ανέβηκε σε σκάλα για να πετύχει την προοπτική που γνωρίζουμε σήμερα.
Για τον Τζόουνς, επομένως, δεν πρόκειται απλώς για μια επιτυχημένη φωτογραφία ενός συγκροτήματος αλλά για μια μορφή εννοιολογικής τέχνης.
Σε αυτή την ανάγνωση έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και η σχέση του ΜακΚάρτνεϊ με τον Ρενέ Μαγκρίτ. Ο μουσικός άρχισε να συλλέγει έργα του Βέλγου σουρεαλιστή από το 1966 και ο Τζόουνς εντοπίζει στο Abbey Road κάτι από τη λογική του Μαγκρίτ: ένα απολύτως αναγνωρίσιμο και σχεδόν υπερβολικά πραγματικό περιβάλλον, μέσα στο οποίο τοποθετείται μια φαινομενικά απλή σκηνή που καταλήγει να προκαλεί αμηχανία και ερωτήματα.
Πιο «Λονδίνο» δεν πάει
Παρά τον σουρεαλιστικό χαρακτήρα που μπορεί να αποκτήσει μέσα από αυτή την ανάγνωση, το εξώφυλλο παραμένει ταυτόχρονα μια πολύ βρετανική εικόνα.
Η διάβαση, τα σπίτια, τα δέντρα και η γεωμετρία του δρόμου τοποθετούν τους Beatles αναμφισβήτητα στο Λονδίνο. Δεν υπάρχει προσπάθεια να δημιουργηθεί ένα εξωτικό ή θεαματικό σκηνικό. Αντίθετα, ένα συνηθισμένο κομμάτι της πόλης γίνεται μέρος της εικόνας τους και, τελικά, μέρος της ιστορίας της ποπ κουλτούρας.
Ίσως γι’ αυτό το Abbey Road εξακολουθεί να λειτουργεί τόσο αποτελεσματικά περισσότερες από πέντε δεκαετίες μετά. Η φωτογραφία δεν δείχνει τους Beatles να παίζουν μουσική ούτε επιχειρεί να εξηγήσει ποιοι ήταν. Τους δείχνει απλώς να προχωρούν.
Μόνο που γνωρίζουμε πως εκείνη την περίοδο οι τέσσερις άνδρες πράγματι πλησίαζαν σε ένα σημείο όπου θα έπρεπε να προχωρήσουν χωριστά.
Και εδώ βρίσκεται, σύμφωνα με την ανάγνωση του Τζόναθαν Τζόουνς στον Guardian, η τελευταία ειρωνεία της εικόνας. Ο ΜακΚάρτνεϊ, ίσως ο πιο αποφασισμένος εκείνη την εποχή να κρατήσει το συγκρότημα ζωντανό, συνέβαλε στη δημιουργία μιας φωτογραφίας που μοιάζει να δείχνει τους Beatles να βαδίζουν προς το μέλλον τους. Την ίδια στιγμή, όμως, τους «πάγωσε» για πάντα μαζί, λίγα μέτρα από το στούντιο όπου είχαν δημιουργήσει μερικά από τα σημαντικότερα έργα τους.
Και ενώ όλοι δείχνουν να πηγαίνουν κάπου, ο ΜακΚάρτνεϊ είναι ο μόνος που έχει βγάλει τα παπούτσια του. Στην ανάγνωση του Τζόουνς, σχεδόν σαν να μην ήθελε πραγματικά να φύγει ποτέ.
