Οι πυρκαγιές που πλήττουν και φέτος το καλοκαίρι την Ελλάδα έχουν ήδη αφήσει πίσω τους δυσβάσταχτες απώλειες, κι ακόμα δεν ξέρουμε τις μας περιμένει. Ο απολογισμός είναι βαρύς, καταρχάς σε ανθρώπινες ζωές, με πέντε νεκρούς σε λίγες μέρες, στην πρώτη γραμμή των επιχειρήσεων πυρόσβεσης. Μόλις ένα μήνα νωρίτερα είχαμε δύο νεκρούς πολίτες, στην πυρκαγιά στο Ωραιόκαστρο, έναν πατέρα με τον 12χρονο γιο του. Άλλη μια γυναίκα που υπέστη ανακοπή καρδιάς, βλέποντας τις φλόγες να πλησιάσουν, κατέληξε λίγες μέρες αργότερα. Άγνωστος είναι ο συνολικός αριθμός των τραυματιών, χιλιάδες ήταν οι προσωρινά εκτοπισμένοι, ενώ η επιβάρυνση στην υγεία, από την εισπνοή καπνού και τοξικών μικροσωματιδίων, αφορά και τον γενικό πληθυσμό, που βρίσκεται μακριά από τα μέτωπα της κάθε πυρκαγιάς. Άγνωστος είναι και ο συνολικός αριθμός των απωλειών σε άγριες μορφές πανίδας, ζωικό κεφάλαιο, ακόμα και οικόσιτα ζωάκια.
Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις, από τα εκατοντάδες χιλιάδες καμένα στρέμματα δάσους και τη διατάρραξη οικοσυστημάτων, είναι μακροπρόθεσμες και σωρευτικές, αφού χρόνο με το χρόνο η κατάσταση επιδεινώνεται. Οι καταστροφές σε σπίτια, οι καμένες περιουσίες, οι οικονομικές ζημιές, επηρεάζουν όχι μόνο κάθε πυρόπληκτο νοικοκυριό και επιχείρηση ξεχωριστά, αλλά ολόκληρες κοινότητες συλλογικά.
Το ανεπούλωτο τραύμα
Υπάρχουν όμως και άλλου είδους απώλειες και τραύματα, που δύσκολα επουλώνονται, καταρχάς γιατί δεν είναι άμεσα ορατά. Οι ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις των πυρκαγιών και άλλων καταστροφών, που τις αποκαλούμε φυσικές αλλά σε μεγάλο βαθμό είναι είναι ανθρωπογενείς, μελετώνται πλέον συστηματικά σε ακαδημαϊκό και πρακτικό επίπεδο. Όσο η κλιματική και οικολογική κρίση βαθαίνει, τόσο πληθαίνουν οι έρευνες για τις επιπτώσεις της στον ψυχισμό, την καθημερινότητα, ακόμα και τις πολιτικές και κοινωνικές αντιλήψεις.
Εστιάζουμε σε δύο έρευνες, μία διεθνή και μία ελληνική, που δεν αναφέρονται στις φετινές πυρκαγιές, όμως μοιάζει να τις φωτογραφίζουν. Η πρώτη παρουσιάστηκε στο hub του Πανεπιστημίου Αθηνών και συνοψίζει ευρήματα από 254 σχετικές έρευνες. Η δεύτερη διεξήχθη από το Κέντρο Έρευνας Κοινωνικών και Ανθρωπιστικών Κρίσεων (ΚΕΚΑΚ), του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής και εστιάζει στις εμπειρίες και τις στάσεις των κατοίκων της Αττικής, σχετικά με τις φυσικές καταστροφές.
Οι πυρκαγιές ως προαναγγελθείσα καταστροφή
Η έρευνα του ΚΕΚΑΚ διεξήχθη το καλοκαίρι του 2024, μέσω ερωτηματολογίου σε σταθμισμένο δείγμα 833 κατοίκων της Αττικής. Είναι ίσως η πρώτη του είδους της που αποτυπώνει ανάγλυφα το συναίσθημα της διάχυτης ανησυχίας, του φόβου, αλλά και της έντονης δυσπιστίας για την ετοιμότητα της πολιτείας να αντιμετωπίσει τις φυσικές καταστροφές. Το γνωστό πλέον μοιρολατρικό σλόγκαν «το καλοκαίρι καιγόμαστε, τον χειμώνα πνιγόμαστε», μοιάζει να έχει εμπεδωθεί στις συνειδήσεις των κατοίκων του λεκανοπεδίου.
Το 89,2% των ερωτηθέντων εκτιμούσε ότι είναι πολύ ή πάρα πολύ πιθανό να συμβεί μια φυσική καταστροφή στο άμεσο μέλλον, ενώ το 63,6% δήλωνε ότι νιώθει έντονο φόβο στην προοπτική αυτή. Η πρόβλεψη δυστυχώς επαληθεύτηκε με τον χειρότερο τρόπο και το φετινό καλοκαίρι.
Πιο ανησυχητικό είναι το εύρημα ότι το 66,4% των κατοίκων δεν αισθανόταν καθόλου προετοιμασμένο να αντιμετωπίσει ένα νέο καταστροφικό γεγονός, ενώ το 79,1% δεν είχε συμμετάσχει ποτέ σε άσκηση ετοιμότητας.
Το 69% είχε ήδη βιώσει άμεσα τις επιπτώσεις φυσικών καταστροφών, κυρίως πυρκαγιές, κύματα καύσωνα και πλημμύρες, με το 10,4% να αναφέρει ανθρώπινες απώλειες στο στενό ή ευρύτερο περιβάλλον του και σχεδόν τους μισούς συμμετέχοντες (48%) να δηλώνουν ότι επηρεάστηκαν ψυχοσυναισθηματικά.
Η συντριπτική πλειοψηφία, 82,4%, θεωρούσε ότι η πολιτεία είναι ανέτοιμη να αντιμετωπίσει μελλοντικές απειλές από την κλιματική αλλαγή – κάτι που δυστυχώς επιβεβαιώνεται κάθε χρόνο. Ο πρόεδρος του Τμήματος Κοινωνικής Εργασίας του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, καθηγητής Βασίλης Ιωακειμίδης, σημείωνε ότι οι πολίτες δεν υποτιμούν καθόλου τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και ζητούν πιο συντονισμένη δράση, τόσο σε επίπεδο πολιτικής όσο και σε επίπεδο πρακτικής προετοιμασίας.
Οι εκκλήσεις που δεν εισακούστηκαν
Οι κάτοικοι της Αττικής, στην έρευνα του ΚΕΚΑΚ, είχαν ήδη υποδείξει τις προτεραιότητες που θεωρούν κρίσιμες για την αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών όπως οι πυρκαγιές. Το 98,3% ζητά προετοιμασία του κρατικού μηχανισμού, το 96,4% βελτίωση και δημιουργία υποδομών, το 93,4% εκπαίδευση ατόμων και κοινοτήτων και το 90,8% αυστηροποίηση των κανονισμών για την αυθαίρετη δόμηση. Το 88,1% θεωρεί ζωτική την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής.
Δύο χρόνια μετά την έρευνα, κρίνοντας εκ του αποτελέσματος, είναι ασφαλές να πούμε ότι οι εκκλήσεις των κατοίκων της Αττικής, δεν εισακούστηκαν.
Πυρκαγιές και μετατραυματικό στρες
Η δεύτερη διάσταση αφορά αυτό που έρχεται μετά τις φλόγες. Ανασκόπηση 254 μελετών από την Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Alberta στον Καναδά, την οποία συνόψισε η καθηγήτρια Επιδημιολογίας και Προληπτικής Ιατρικής της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, καταγράφει σαφή αύξηση διαταραχών μετατραυματικού στρες, κατάθλιψης και άγχους στους πληθυσμούς που πλήττονται από πυρκαγιές, με επιπτώσεις που μπορούν να διαρκέσουν έως και δύο δεκαετίες.
Όπως αναφέρει η έρευνα, οι πυρκαγιές καταστρέφουν σπίτια και χώρους εργασίας και επηρεάζουν πολυάριθμες ιατρικές καταστάσεις, όπως την χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ), το άσθμα, την υπέρταση, τον διαβήτη. Ο αντίκτυπος των πυρκαγιών στην ψυχική υγεία των επιζώντων έχει βρεθεί τόσο στον ενήλικο όσο και στον παιδιατρικό πληθυσμό, με τα παιδιά και τους εφήβους να αντιμετωπίζουν υψηλότερα ποσοστά διαταραχών διάθεσης και άγχους. Οι αλλαγές συμπεριφοράς μετά την πυρκαγιά στα παιδιά μπορεί να περιλαμβάνουν αυξημένη ευερεθιστότητα και αλλαγές στη συγκέντρωση, στον ύπνο και στην ακαδημαϊκή απόδοση.
Στους ενήλικες, το ποσοστό μετατραυματικού στρες έξι μήνες μετά από πυρκαγιές κυμαίνεται μεταξύ 12% και 26%, ενώ η κατάθλιψη τον τρίτο μήνα φτάνει το 25% έως 33%.
Στα παιδιά τα ποσοστά είναι ακόμη πιο ανησυχητικά, με τα συμπτώματα μετατραυματικού στρες στην υποξεία φάση – δηλαδή αμέσως μετά τις πυρκαγιές – να φτάνουν έως και το 92%. Βασικοί παράγοντες που επιδεινώνουν τον κίνδυνο είναι η απώλεια αγαπημένου προσώπου, η καταστροφή του σπιτιού, ο φόβος για τη ζωή δικών τους ανθρώπων και η αίσθηση έλλειψης στήριξης από την οικογένεια ή την πολιτεία. Για τα παιδιά, ο φόβος για τη ζωή των γονιών τους λειτουργεί ως ισχυρότερος προγνωστικός παράγοντας δυσφορίας ακόμη κι από τον φόβο για την ίδια τους τη ζωή.
Αυξημένα είναι και τα περιστατικά αγχώδους διαταραχής και διαταραχής πανικού. Από τους ενήλικες που συμμετείχαν στην έρευνα, τρεις μήνες μετά την πυρκαγιά το 27% πληρούσε κριτήρια για μία αγχώδη διαταραχή εκτός της διαταραχής πανικού, και το 17% είχε συμπτώματα σχετιζόμενα με διαταραχή πανικού.
in.gr
