Λέγεται συχνά ότι η τέχνη μιμείται την πραγματικότητα. Μερικές φορέα όμως συμβαίνει και το αντίστροφο.
Στις 24 Αυγούστου δημοσιεύθηκε στο NEWS 24/7 η ιστορία του Φράνκο Μαλάσο, που επί χρόνια ξεναγούσε τουρίστες που πλήρωναν για να επισκεφθούν ένα υποτιθέμενο αρχαιοελληνικό θέατρο κοντά στο Αρκουνιάνο στη βόρεια Ιταλία. Μόνο που το «αρχαίο» μνημείο ήταν σύγχρονη κατασκευή που είχε δημιουργήσει ο ίδιος.
Μάλιστα, οι κριτικές στο Trip Advisor ήταν διθυραμβικές, γράφοντας για «μαγευτικό μέρος», «ένα κόσμο πέρα από τον χρόνο και τον χώρο», «μοναδικό στον πλανήτη». Ο Φράνκο Μαλόσο, που εμφανιζόταν ως «Franz von Rosenfranz», δημιούργησε στο Arcugnano έναν ολόκληρο ψευδο-αρχαιολογικό κόσμο: θέατρο, αγάλματα, κίονες, λίμνη, υποτιθέμενα αρχαία κατάλοιπα, ιστορίες για Έλληνες και Ρωμαίους κ.λπ. Οι σύγχρονες πέτρες είχαν υποστεί τεχνητή παλαίωση.
Οι επισκέπτες πλήρωναν έως €40 για να το δουν και το συγκρότημα έφτασε να εμφανιστεί ακόμη και σε τουριστικό οδηγό. Δηλαδή ο Μαλόσο δεν πούλησε κάποιο ψεύτικο αντικείμενο, αλλά πούλησε μια ολόκληρη – κατασκευασμένη – πραγματικότητα. Και αυτό μου θύμισε μία ταινία, ένα από τα βασικά στοιχεία της οποίας είναι η ίδια ιδέα.
Η μεγάλη μπλόφα
Ακριβώς 50 χρόνια πριν, το 1976, βγήκε στην Ιταλία η ταινία Bluff – Storia di truffe e di imbroglioni, του Σέρτζιο Κορμπούτσι, με τον Αντριάνο Τσελεντάνο και τον Άντονι Κουίν, μαζί με την Καπυσίν και την Κορίν Κλερύ, που στην Ελλάδα παίχτηκε με τον τίτλο «Η μεγάλη μπλόφα».
Σ’ αυτήν την κωμωδία ο Τσελεντάνο υποδύεται τον νεαρό απατεώνα Φελίτσε ενώ ο Κουίν είναι ο παλιός αρχιαπατεώνας Φίλιπ Μπανγκ. Η ιστορία αρχίζει με μια απόδραση από φυλακή και εξελίσσεται σε μια αλυσίδα από μπλόφες, εξαπατήσεις και ανατροπές.
Εκεί λοιπόν ο Φίλιπ Μπανγκ πείθει τον Φελίτσε ότι κάτω από έναν βάλτο βρίσκεται ο θησαυρός των Νιμπελούγκεν, και μάλιστα ότι εκεί βρίσκεται η νεκρόπολη του Ζίγκφριντ. Το ενδιαφέρον είναι ότι πολύ σύντομα αποκαλύπτει στον Φελίτσε ότι πρόκειται για μπλόφα: δεν υπάρχει θησαυρός, αλλά το σημαντικό είναι να κάνεις τους άλλους να πιστέψει ότι υπάρχει.
Στη συνέχεια η μπλόφα γίνεται πολύ πιο περίτεχνη. Φτιάχνουν ολόκληρο σκηνοθετημένο αρχαιολογικό εύρημα: στήνουν ανασκαφή, εμφανίζουν αρχαιολόγο, παρουσιάζουν αντικείμενα ως αυθεντικά νιμπελούνγκεια ευρήματα, κυκλοφορούν δημοσιότητα στον Τύπο, και κάνουν ακόμη και ραδιοφωνική «επιστημονική» επιβεβαίωση. Στόχος είναι να πειστεί η Μπελ Ντιούκ, μία πολύ πλούσια γυναίκα (και περίπου μαφιόζα), ότι ο θησαυρός υπάρχει πραγματικά και να αγοράσει τη γη στην οποία υποτίθεται ότι βρίσκεται.
Στην εξέλιξη της ταινίας καταφέρνουν ώστε η ανασκαφή να φαίνεται τελικά απολύτως αληθινή. Βρίσκουν αγάλματα, νομίσματα, κράνος κ.λπ., και ο «αρχαιολόγος καθηγητής» δηλώνει ότι πίσω από έναν τοίχο πρέπει να βρίσκεται ο θησαυρός. Φθάνουν μάλιστα στο σημείο να προκαλέσουν ελεγχόμενη κατάρρευση της ανασκαφής, ώστε να μη μείνει τίποτε που να μπορεί να εξεταστεί.
Βλέπουμε λοιπόν ότι ο Μπανγκ δεν πουλάει απλώς έναν ανύπαρκτο θησαυρό, αλλά δημιουργεί ολόκληρο πληροφοριακό οικοσύστημα γύρω από έναν μύθο, έτσι ώστε ο πελάτης – στόχος (η Ντιούκ) να μην μπορεί πλέον να ξεχωρίσει το πραγματικό από το σκηνοθετημένο. Ακολουθείται επομένως κατά γράμμα η βασική φράση του Μπανγκ, ότι δεν έχει σημασία πόσο πολύτιμο είναι αυτό που έχεις, αλλά σημασία έχει να πιστεύουν οι άλλοι ότι έχεις κάτι πολύτιμο. Έτσι δεν έμεινε στην προσπάθεια να πείσει με τα λόγια ότι υπάρχει ένας θησαυρός, αλλά κατασκεύασε έναν ολόκληρο κόσμο μέσα στον οποίο η ύπαρξη αυτού του θησαυρού φαίνεται αυτονόητη.
Ένα θέατρο που παίζει τον ρόλο του θεάτρου!
Είναι εντυπωσιακό ότι ο Μαλόσο έκανε πραγματικότητα τη μυθοπλασία της ταινίας, αποδεικνύοντας έμπρακτα πως υπάρχουν μερικές φορές όπου δεν είναι η τέχνη που μιμείται την πραγματικότητα, αλλά συμβαίνει το αντίστροφο.
Στη «μεγάλη μπλόφα» επινοείται ένας θησαυρός, κατασκευάζονται αρχαιολογικά «ευρήματα» σκηνοθετείται ανασκαφή και εμφανίζονται υποτιθέμενοι ειδικοί επιστήμονες, κάνοντας την Ντιούκ να πιστέψει ότι ο θησαυρός υπάρχει. Αντίστοιχα ο Μαλόσο, 40 χρόνια μετά, επινόησε την ύπαρξη ενός αρχαίου θεάτρου σε έναν τόπο όπου δεν υπήρχε κάτι τέτοιο και προχώρησε στην κατασκευή του «μνημείου» με τεχνητή παλαίωση, δημιούργησε την ιστορία του και οι επισκέπτες με τις κριτικές που ακολούθησαν ενίσχυσαν την εντύπωση ότι είναι αληθινό, παρά το ψεύδος του.
Μάλιστα, καθώς πολλαπλασιάζονταν οι επισκέψεις ενισχύθηκε η αυθεντικότητα του θεάτρου ως αρχαίου, όχι επειδή κάποιοι την εξέτασαν, αλλά επειδή πολλοί συμπεριφέρονταν ως εάν ήταν αληθινή. Έτσι ο Μαλόσο ουσιαστικά κατασκεύασε τον ίδιο τον μύθο, την υλική του απόδειξη και στη συνέχεια όλο αυτό επιβεβαιώθηκε κοινωνικά. Και σε αυτό το κυκλικό σχήμα, το κατασκευασμένο (δηλαδή ψεύτικο) θέατρο έπαιξε τον ρόλο του (αρχαίου) θεάτρου και το κοινό πλήρωνε εισιτήριο για να δει την παράσταση!
Από τη μεγάλη μπλόφα στον μύθο
Τόσο η «μεγάλη μπλόφα» όσο και το θέατρο στο Αρκουνιάνο φωτίζουν τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να παραχθεί η πίστη σε κάτι μη πραγματικό. Έτσι, για να γίνει πιστευτό ένα ψεύδος, δεν αρκεί να ειπωθεί. Πρέπει να αποκτήσει τεκμήρια: κατάλληλα αντικείμενα, σκηνικό, αφήγηση, «ειδικούς» που πιστοποιούν τις μαρτυρίες και ατμόσφαιρα. Μάλιστα, ακόμη και η αντίδραση των άλλων ανθρώπων μπορεί να γίνει μέρος της σκηνοθεσίας. Το ψεύδος αποκτά έτσι όλα τα εξωτερικά γνωρίσματα της αλήθειας.
Και από τη στιγμή που κάποιος το πιστέψει, συμβαίνει κάτι ακόμη πιο παράξενο. Τα κατασκευασμένα τεκμήρια μετατρέπονται από στοιχεία μιας απάτης σε αποδείξεις της (υποτιθέμενης) αλήθειας της. Βλέπει το θέατρο ως αρχαίο επειδή πιστεύει ήδη στην ιστορία του, και η ίδια η παρουσία του θεάτρου ενισχύει την πεποίθησή του ότι η ιστορία είναι αληθινή.
Έτσι δημιουργείται ένας κλειστός κύκλος, η κυκλικότητα του οποίου γίνεται δύσκολα αντιληπτή, ακριβώς επειδή κάθε νέος κρίκος μοιάζει να προσθέτει μια ανεξάρτητη απόδειξη. Το πιο αποτελεσματικό ψεύδος, επομένως, δεν είναι εκείνο που απλώς κρύβει την αλήθεια. Είναι εκείνο που κατασκευάζει τις αποδείξεις που θα χρησιμοποιηθούν για να αποδειχθεί το ίδιο.
Και η κατανόηση αυτού του σχήματος μας απομακρύνει από την απάτη και μας επιτρέπει να αναζητήσουμε αναλογίες στην κοινωνική λειτουργία του μύθου.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίφημη Στρογγυλή Τράπεζα του Αρθούρου στη μεγάλη αίθουσα του Winchester. Δεν πρόκειται βέβαια για την πραγματική τράπεζα του Αρθούρου. Είναι ένα μεσαιωνικό αντικείμενο κατασκευασμένο περί το 1290, επί Εδουάρδου Α΄ που συνδέθηκε εκ των υστέρων με τον αρθουριανό μύθο.
Εδώ ο Εδουάρδος δημιούργησε ένα υλικό αντικείμενο που ενσάρκωνε τον μύθο. Στη συνέχεια, μετά από 2 αιώνες ο Ερρίκος Η΄ παρήγγειλε τη ζωγραφική της διακόσμηση. Πλέον στη θέση του Αρθούρου βρίσκεται ο νεαρός Ερρίκος, ενώ έχει προστεθεί και το ρόδο των Τυδώρ. Έτσι, η παλιότερη αρθουριανή μυθολογία επανερμηνεύεται ως πολιτική γενεαλογία και νομιμοποίηση της μοναρχίας των Τυδώρ.
Εδώ η σχέση είναι διαφορετική από την απάτη της «μεγάλης μπλόφας». Δεν χρειάζεται να υπάρχει κάποιος απατεώνας. Ένας μύθος αποκτά υλικό σώμα, ένα αντικείμενο ή έναν τόπο που μπορεί να συνδεθεί μαζί του. Και κάποια στιγμή το υλικό αυτό σώμα μπορεί να λειτουργήσει αντίστροφα: όχι πλέον ως προϊόν του μύθου, αλλά ως απόδειξη ότι ο μύθος έχει ιστορική βάση.
Μάλιστα, το ίδιο φαινόμενο μπορούμε να το δούμε σε ακόμη μεγαλύτερη κλίμακα στους ιδρυτικούς μύθους. Η Ρώμη απέκτησε με τον Αινεία μια γενεαλογία που την συνέδεε με την Τροία. Είναι σημαντικό το ότι όταν ο Βιργίλιος γράφει την Αινειάδα, η Ρώμη είναι ήδη μεγάλη δύναμη. Εδώ ο μύθος χρησιμοποιείται για να δημιουργήσει το παρελθόν που χρειάζεται η Ρώμη για να εξηγήσει τον εαυτό της.
Το ίδιο σχήμα επαναλαμβάνεται με τον ιδρυτικό μύθο της Βρετανίας, που απέκτησε τον δικό της πρόγονο, τον Βρούτο της Τροίας, μέσω του έργου του Τζέφρυ του Μονμάουθ (1135 – 1136). Σ’ αυτό ο Βρούτος παρουσιάζεται ως απόγονος του Αινεία, φτάνει στη Βρετανία μετά την πτώση της Τροίας, την καταλαμβάνει και της δίνει το όνομά του. Ιδρύει μάλιστα στον Τάμεση τη «Νέα Τροία», από την οποία προέρχεται, σύμφωνα με την αφήγηση, το Λονδίνο.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις ο μύθος δεν προσφέρει απλώς μια ιστορία. Προσφέρει παρελθόν, καταγωγή και ταυτότητα. Και όταν ένα τέτοιο παρελθόν γίνει αποδεκτό, μπορεί να δημιουργήσει με τη σειρά του μνημεία, τελετές, γενεαλογίες και πολιτικές αφηγήσεις που το ενισχύουν. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ιστορικά πλαστό και ταυτόχρονα κοινωνικά απολύτως πραγματικό.
Έτσι λοιπόν, τόσο η «μεγάλη μπλόφα» όσο και το θέατρο του Αρκουνιάνο δείχνουν πώς η πιο επιτυχημένη μπλόφα δεν είναι εκείνη που κάνει τους ανθρώπους να πιστέψουν ένα ψέμα. Είναι εκείνη που τους κάνει να συμμετέχουν οι ίδιοι, χωρίς να το γνωρίζουν, στην παραγωγή των αποδείξεών του. Και αυτός ο μηχανισμός γενικεύεται στις κοινωνίες, ξεπερνώντας τα όρια της απάτης, δείχνοντας πως μια ερμηνεία της πραγματικότητας μπορεί να γίνει τόσο ισχυρή, ώστε να αρχίσει να παράγει τις ίδιες τις εμπειρίες και τα τεκμήρια που φαίνονται να την επιβεβαιώνουν.
Έτσι, ένας μύθος μπορεί να είναι ιστορικά ανακριβής και ταυτόχρονα να έχει πραγματική κοινωνική, πολιτική και πολιτισμική λειτουργία. Να λοιπόν που ένα ψεύδος μπορεί να παράγει πραγματικές συνέπειες – αρκεί να γίνει πιστευτό, όπως οι επισκέπτες στο Αρκουνιάνο που έβλεπαν το θέατρο να παίζει θέατρο τον εαυτό του, η Μπελ Ντιούκ που πλήρωσε εκατομμύρια για τον υποτιθέμενο θησαυρό των Νιμπελούγκεν, ή οι Άγγλοι που έβλεπαν τη Στρογγυλή Τράπεζα στο Winchester και επιπλέον πίστευαν πως είναι απόγονοι των Τρώων. Όπως άλλωστε και οι Ρωμαίοι.
