Αν ανατρέξουμε στη σύγχρονη παγκόσμια ιστορία, θα διαπιστώσουμε ότι οι πολυεθνικές εταιρείες συνήθως ενεργούσαν χέρι-χέρι με το κράτος. Τα παραδείγματα ξεκινούν από την Εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, και την αντίστοιχη ολλανδική, που υπήρξαν όργανα της αποικιακής επέκτασης των χωρών αυτών στον κόσμο.
Ο Ντόναλντ Τραμπ κινεί τις πολιτικές αποφάσεις του γύρω από τα εμπορικά κέρδη
Αλλά, όπως επισημαίνει ο Economist το ίδιο έκαναν και η Γερμανία και η Ιαπωνία, με τις Krupp και Mitsubishi αντίστοιχα. Οι κυβερνήσεις εξασφάλιζαν αγορές και ορυχεία, εκείνες συνέβαλαν στην εκβιομηχάνιση των χωρών. Και αργότερα οι ΗΠΑ με παρεμβάσεις εξασφάλισαν πόρους στις πολυεθνικές πετρελαϊκές. Όλα αυτά, ο καπιταλισμός των κανονιοφόρων, σταμάτησε κάπου στη δεκαετία του 1980. Τότε που οι πολυεθνικές, ελεύθερες πια, εξαπλώθηκαν σε όλο τον κόσμο. Ή μήπως όχι;
Η ώρα Τραμπ
Τέσσερις δεκαετίες μετά, ο Ντόναλντ Τραμπ επανέφερε τον καπιταλισμό των κανονιοφόρων, σημειώνει ο Economist, πηγαίνοντας ένα βήμα παραπέρα. Χρησιμοποιεί τις πολυεθνικές ως εργαλείο για την ενίσχυση της κρατικής εξουσίας. Παράδειγμα η Βενεζουέλα. Προέτρεψε τους πετρελαϊκούς γίγαντες να επιστρέψουν στο Καράκας ή να αντιμετωπίσουν αντίποινα. Πιέζει τις αμυντικές εταιρείες να σταματήσουν να επαναγοράζουν μετοχές και έχει απαιτήσει από τις τεχνολογικές εταιρείες που πωλούν προηγμένους επεξεργαστές στην Κίνα να δίνουν μερίδιο στην κυβέρνησή του.
REUTERS/Kevin Lamarque
Σύμφωνα με την ανάλυση, η κρατική παρέμβαση αυτού του είδους μόνο αρνητικές συνέπειες θα έχει τις πολυεθνικές, και δεν θα κάνει τον κόσμο ασφαλέστερο. Οι εταιρείες αυτές, που απασχολούν εκατομμύρια εργαζόμενους σε όλο τον κόσμο και έχουν κέρδη πολλών τρισεκατομμυρίων, θα αποσταθεροποιηθούν. Αυτό μπορεί να προκαλέσει πλήγμα και στην παγκόσμια ευημερία.
Ο νέος κόσμος, στον οποίο επικρατεί ο καπιταλισμός των κανονιοφόρων, θα είναι πιο δαπανηρός και λιγότερο αποτελεσματικός
Οι δασμοί, οι επιδοτήσεις και οι κυρώσεις έχουν οδηγήσει τα κεφάλαια μακριά από μέρη όπως η Κίνα και η Ρωσία. Τα κατευθύνουν στις εγχώριες αγορές. Το 2016, οι αμερικανικές πολυεθνικές πραγματοποίησαν το 44% των κεφαλαιουχικών τους δαπανών στην εγχώρια αγορά. Σήμερα το μερίδιο είναι 69%. Οι πωλήσεις στο εξωτερικό έχουν μειωθεί σε πραγματικούς όρους, ενώ αυτές που πραγματοποιούνται στην εγχώρια αγορά έχουν αυξηθεί.
Ο Economist επισημαίνει ότι η υποχώρηση είναι ακόμη πιο εντυπωσιακή σε κλάδους που οι κυβερνήσεις συχνά θεωρούν «στρατηγικούς», όπως το λογισμικό, τα φάρμακα και η αυτοκινητοβιομηχανία.
Περισσότερη κρατική εμπλοκή στο μέλλον
Και αυτό, καθώς φαίνεται, είναι μόνο η αρχή. Ο Τζέιμισον Γκριρ, Επικεφαλής Εμπορίου του Ντόναλντ Τραμπ, δήλωσε στην εκπομπή Inside Geopolitics, του Economist, ότι η ακμή της παγκοσμιοποίησης δεν θα επιστρέψει. Και πως το μέλλον είναι πιθανό να επιφυλάσσει ακόμη μεγαλύτερη κρατική εμπλοκή.
Ο Ντόναλντ Τραμπ κινεί τις πολιτικές αποφάσεις του γύρω από τα εμπορικά κέρδη. Χάριν του πετρελαίου προχώρησε στην επέμβαση στη Βενεζουέλα. Οικονομικοί είναι οι λόγοι που παρεμβαίνει στον πόλεμο στην Ουκρανία. Και παράλληλα, συνδέει τις πολυεθνικές επιχειρήσεις με το κράτος.
Η κυβέρνησή του έχει αποκτήσει μερίδια σε μια ομάδα εταιρειών εξόρυξης και σε έναν κατασκευαστή ημιαγωγών. Η Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας, που δημοσιεύθηκε τον περασμένο μήνα, αναφέρει ότι θα συνεχίσει να το κάνει. Όσο περισσότερο η Αμερική υποστηρίζει τις δικές της επιχειρήσεις και τιμωρεί άλλες, τόσο πιο λογικό γίνεται για άλλες χώρες να υποστηρίζουν τις δικές τους επιχειρήσεις.
Δαπανηρός καπιταλισμός
Η ανάλυση του Economist εκτιμά ότι αυτός ο νέος κόσμος, στον οποίο επικρατεί ο καπιταλισμός των κανονιοφόρων, θα είναι πιο δαπανηρός και λιγότερο αποτελεσματικός.
Οι σημερινές πολυεθνικές αποτελούν πολύ μεγαλύτερο μέρος των σύγχρονων οικονομιών. Οι αμερικανικές πολυεθνικές αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το ένα πέμπτο της εγχώριας απασχόλησης στον ιδιωτικό τομέα, τα δύο πέμπτα των φυσικών επενδύσεων και τα τρία τέταρτα των κερδών. Αυτό το βάρος είναι συνάρτηση της τεράστιας υποδομής που μεταφέρει αγαθά και πληροφορίες σε όλο τον πλανήτη. Επίσης, έχει απλοποιήσει την επιχειρηματική δραστηριότητα πέρα από τα σύνορα, αυξάνοντας τα κέρδη για τους μετόχους και μειώνοντας τις τιμές για τους καταναλωτές. Όταν οι εταιρείες αναγκάζονται να κατανείμουν κεφάλαια με γεωπολιτικούς όρους, γίνονται λιγότερο παραγωγικές, μειώνοντας την ευημερία για όλους.
Ο Αμερικανός πρόεδρος έχει ανοίξει πόλεμο με την επιστήμη και τη μετανάστευση. Και αποδυναμώνει την καινοτομία
Υπάρχουν ενδείξεις ότι οι πολυεθνικές χάνουν κερδοφορία σε σύγκριση με τις εταιρείες που λειτουργούν μόνο εγχώρια. Οι αποδόσεις τους μειώνονται.
Σύμφωνα με την ανάλυση, αυτά τα υψηλά κόστη θα μπορούσαν να αξίζουν να καταβληθούν, εάν διατηρούσαν τις χώρες ασφαλέστερες. Αλλά δεν το κάνουν.
Πολλές χώρες νιώθουν επείγουσα την ανάγκη να δαπανήσουν περισσότερα για την άμυνα. Ομοίως, ένα πλήγμα στα κέρδη των κατασκευαστών τσιπ θα μπορούσε να είναι ένα λογικό τίμημα που θα έπρεπε να πληρώσουν εάν ένα εμπάργκο εμπόδιζε έναν αντίπαλο να κάνει ένα τεχνολογικό άλμα που θα μεταφραζόταν σε μια μεγάλη διαφορά στη στρατιωτική ισχύ.
Το μυστικό είναι να παρέμβουμε με σύνεση. Ωστόσο, η προσέγγιση του Ντόναλντ Τραμπ εστιάζει σε λάθος πηγές ισχύος. Η εμπορική ικανότητα δεν αφορά πλέον την εξασφάλιση πρόσβασης στο μεγαλύτερο μέρος του πετρελαίου ή σε άλλους φυσικούς πόρους. Αντίθετα, προέρχεται από την καινοτομία και το άυλο κεφάλαιο, τα οποία βοηθούν στην επέκταση των ορίων της τεχνολογίας και καθιστούν τα προϊόντα απαραίτητα για τους καταναλωτές. Ο Αμερικανός πρόεδρος όμως έχει ανοίξει πόλεμο με την επιστήμη και τη μετανάστευση. Και αποδυναμώνει την καινοτομία.
Και καθώς ουσιαστικός σχεδιασμός δεν φαίνεται να υπάρχει, ο κίνδυνος είναι ότι κάθε απόφαση να είναι αποτέλεσμα λόμπινγκ –ή να υποκρύπτει διαφθορά. Και η αστάθεια του Αμερικανού προέδρου στη λήψη αποφάσεων δεν επιτρέπει στις επιχειρήσεις να προετοιμαστούν και να σχεδιάσουν για το μέλλον.
Περισσότερες κανονιοφόροι, λιγότερο βούτυρο
Ο υπότιτλος αυτός, «περισσότερες κανονιοφόροι, λιγότερο βούτυρο» παραπέμπουν σε εκείνη τη φράση του υπερυπουργού του Χίτλερ ότι «τα όπλα μας κάνουν δυνατούς, το βούτυρο χοντρούς». Αλλά ο Economist αναρωτιέται αν ισχύει. Αν δηλαδή ακολουθήσουν το παράδειγμα των ΗΠΑ και άλλες κυβερνήσεις, ποιο θα ήταν το αποτέλεσμα. Και αν ο επιτυχημένος καπιταλισμός των κανονιοφόρων θα μπορούσε να γίνει μέρος του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος οποιασδήποτε χώρας.
Εκτιμά ότι δεν συμβαίνει αυτό. Γιατί δημιουργούνται σχίσματα, τα οποία διαστρεβλώνουν τις αγορές και αυτές με τη σειρά τους κάνουν τις χώρες φτωχότερες και αποτρέπουν τους πολίτες από την επιχειρηματικότητα.
Και ενώ κάποιοι γοητεύονται από τον καπιταλισμό των κανονιοφόρων, η πραγματικότητα είναι ότι δεν προσφέρει ούτε ευημερία ούτε ασφάλεια.
