Δώδεκα χρόνια συμπληρώνονται φέτος από τον θάνατο του Robin Williams (αυτοκτόνησε στις 11 Αυγούστου του 2014). Κι όμως, η απουσία του δεν μοιάζει να έχει σβήσει. Οι ταινίες του εξακολουθούν να μας συγκινούν, οι ρόλοι του να επιστρέφουν στη μνήμη μας και, πίσω από το γέλιο που τόσο απλόχερα χάρισε, παραμένει κάτι βαθύτερο: ένας τρόπος να κοιτάζουμε τον άνθρωπο με περισσότερη τρυφερότητα, κατανόηση και ανθρωπιά.
Η μνήμη δεν κρατά όλα τα πράγματα με τον ίδιο τρόπο. Άλλα ξεθωριάζουν με τα χρόνια, άλλα μένουν ως γεγονότα και ημερομηνίες, κι άλλα επιστρέφουν ξανά και ξανά μέσα από τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε και κοιτάζουμε όσα συμβαίνουν γύρω μας.
Κάπου εκεί βρίσκεται και η ουσιαστική επιρροή ενός ανθρώπου. Δεν μετριέται εύκολα στους τίτλους που απέκτησε, στις διακρίσεις που συγκέντρωσε ή στα υλικά επιτεύγματα που άφησε πίσω του. Μετριέται σε κάτι πιο αθόρυβο: στον τρόπο με τον οποίο μετακίνησε τη σκέψη των άλλων, στις ερωτήσεις που τους έβαλε να κάνουν και στις αλλαγές που έφερε.
Αν έπρεπε να αναζητήσουμε ένα κινηματογραφικό παράδειγμα αυτής της επιρροής, λίγοι χαρακτήρες θα μπορούσαν να συγκριθούν με τον καθηγητή John Keating από την ταινία Dead Poets Society (Ο Κύκλος των χαμένων ποιητών). Μέσα από αυτή την ερμηνεία, ο Robin Williams δεν ενσάρκωσε απλώς έναν δάσκαλο. Έδωσε μορφή σε μια ιδέα: ότι η πραγματική εκπαίδευση δεν αφορά μόνο στη μετάδοση πληροφοριών αλλά κυρίως στην αφύπνιση της ανθρώπινης συνείδησης.
Σε μια εποχή όπου η εκπαίδευση συχνά αξιολογείται μέσα από αριθμούς, βαθμούς και δείκτες απόδοσης, το μήνυμα της ταινίας μοιάζει πιο επίκαιρο από ποτέ. Ο Keating δεν ενδιαφέρεται πρωτίστως να γεμίσει τα μυαλά των μαθητών του με γνώσεις. Επιδιώκει να τους δώσει κάτι πολύ βαθύτερο: την ικανότητα να αμφισβητούν, να σκέφτονται, να παρατηρούν και να αναζητούν τη δική τους αλήθεια.
Από τα πρώτα κιόλας λεπτά της ταινίας, γίνεται σαφές ότι η διδασκαλία του διαφέρει ριζικά από το καθιερωμένο μοντέλο. Δεν περιορίζεται στην ύλη ενός βιβλίου. Δεν ζητά μηχανική απομνημόνευση. Αντίθετα, οδηγεί τους μαθητές του έξω από τις συμβατικές δομές. Τους καλεί να σταθούν πάνω στα θρανία, να δουν δηλαδή τον χώρο από άλλη γωνία, να αμφισβητήσουν ακόμη και τα ίδια τα σχολικά εγχειρίδια.
Αλήθεια θα αναρωτηθεί ο θεατής της ταινίας γιατί το κάνει αυτό; Επειδή κατανοεί μια απλή αλλά θεμελιώδη αλήθεια: όταν αλλάζει η οπτική γωνία, αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα.
Άλλωστε η μεγαλύτερη συμβολή ενός σπουδαίου ανθρώπου δεν είναι να δώσει απαντήσεις. Είναι να γεννήσει ερωτήματα. Οι απαντήσεις συχνά γερνούν. Τα ερωτήματα, όμως, έχουν τη δύναμη να συνοδεύουν έναν άνθρωπο για ολόκληρη τη ζωή του.
Σε αυτό το σημείο ο Keating θυμίζει έντονα τον Σωκράτη. Ο μεγάλος Αθηναίος φιλόσοφος δεν θεωρούσε τον εαυτό του φορέα απόλυτης γνώσης. Αντίθετα, πίστευε ότι η σοφία ξεκινά από την αναγνώριση της άγνοιας. Μέσα από τη μαιευτική μέθοδο βοηθούσε τους συνομιλητές του να ανακαλύψουν μόνοι τους τις αλήθειες που έκρυβαν μέσα τους.
Κάτι παρόμοιο κάνει και ο Keating. Δεν διδάσκει στους μαθητές του τι να σκέφτονται. Τους διδάσκει πώς να σκέφτονται. Και αυτή η διαφορά αλλάζει τα πάντα.
Ένας μαθητής μπορεί να ξεχάσει ένα μάθημα, μια ημερομηνία, μια θεωρία ή έναν τύπο. Είναι όμως πολύ δύσκολο να ξεχάσει τη στιγμή που συνειδητοποίησε ότι έχει το δικαίωμα να αμφισβητεί. Γιατί όταν κάποιος ανακαλύψει την ελευθερία της σκέψης, δύσκολα επιστρέφει στην προηγούμενη κατάσταση.
Ίσως γι’ αυτό η παρουσία του Keating αποτελεί απειλή για το αυστηρό περιβάλλον του σχολείου Welton. Σε ένα σχολείο που βασίζεται στην πειθαρχία, στην παράδοση και στην προβλέψιμη αναπαραγωγή συγκεκριμένων προτύπων επιτυχίας, σε μαθητές που προορίζονται, μέχρι εκείνη τη στιγμή, να εξελιχθούν σύμφωνα με ένα προκαθορισμένο σχέδιο, έρχεται εκείνος, και εισάγει μια επικίνδυνη ιδέα: «Κι αν υπάρχει άλλος δρόμος;»
Η ερώτηση αυτή φαίνεται απλή. Στην πραγματικότητα είναι βαθιά επαναστατική. Γιατί κάθε σημαντική αλλαγή στην ανθρώπινη ιστορία ξεκίνησε από κάποιον που τόλμησε να αναρωτηθεί αν τα πράγματα μπορούν να είναι διαφορετικά.
Ωστόσο η ταινία δεν εξιδανικεύει την ελευθερία. Δεν παρουσιάζει έναν κόσμο όπου αρκεί να ακολουθήσεις τα όνειρά σου για να ζήσεις ευτυχισμένος. Αντίθετα, αγγίζει μια πολύ πιο δύσκολη και συχνά επώδυνη αλήθεια.
Τι συμβαίνει όταν ένας νέος άνθρωπος αφυπνίζεται, αλλά το περιβάλλον του δεν είναι έτοιμο να δεχθεί αυτή την ελευθερία; Ο χαρακτήρας του Neil Perry αποτελεί την πιο συγκλονιστική έκφραση αυτού του διλήμματος. Ο Neil ανακαλύπτει το πάθος του, αναγνωρίζει ποιος πραγματικά θέλει να γίνει και για πρώτη φορά αισθάνεται ζωντανός. Όμως η κοινωνική και οικογενειακή πραγματικότητα που τον περιβάλλει δεν του αφήνει χώρο να εκφράσει τη νέα του ταυτότητα.
Η τραγωδία του δεν είναι απλώς προσωπική. Είναι η τραγωδία κάθε ανθρώπου που αναγκάζεται να επιλέξει ανάμεσα στις προσδοκίες των άλλων και στη δική του αυθεντική φωνή.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η διαχρονική δύναμη του Dead Poets Society. Δεν μιλά μόνο για την εκπαίδευση. Μιλά για την ανθρώπινη ύπαρξη. Για τη διαρκή σύγκρουση ανάμεσα στην ασφάλεια και στην ελευθερία, στην προσαρμογή και στην αυθεντικότητα, στη συμμόρφωση και στην προσωπική έκφραση.
Το περίφημο «Carpe Diem» αποκτά έτσι ένα πολύ βαθύτερο νόημα από αυτό που συχνά του αποδίδεται. Δεν πρόκειται για μια επιφανειακή προτροπή να ζούμε χωρίς όρια ή συνέπειες. Είναι μια υπενθύμιση της θνητότητας μας. Ο χρόνος είναι περιορισμένος. Οι μέρες είναι μετρημένες. Και ακριβώς γι’ αυτό έχουμε ευθύνη να επιλέξουμε συνειδητά πώς θα τις αξιοποιήσουμε. Δεν μας καλεί να κυνηγήσουμε την ευχαρίστηση. Μας καλεί να αναζητήσουμε το νόημα.
Η κορύφωση της ταινίας έρχεται στην περίφημη τελευταία σκηνή. Οι μαθητές σηκώνονται πάνω στα θρανία τους και απευθύνονται στον δάσκαλό τους με τα εμβληματικά λόγια: “O Captain! My Captain!”
Είναι μια στιγμή συγκίνησης, όχι επειδή πρόκειται για μια πράξη ανυπακοής, αλλά επειδή αποδεικνύει ότι το μάθημα έχει ολοκληρωθεί. Στην αρχή της ταινίας τους είχε ζητήσει ο Keating, στο τέλος το κάνουν μόνοι τους.
Και εκεί ακριβώς φαίνεται η πραγματική επιτυχία κάθε δασκάλου, μέντορα ή ηγέτη. Όχι όταν οι άνθρωποι τον ακολουθούν. Αλλά όταν μπορούν να συνεχίσουν χωρίς αυτόν. Ο σπουδαίος δάσκαλος δεν δημιουργεί εξαρτήσεις. Δημιουργεί ανεξάρτητους ανθρώπους.
Δώδεκα χρόνια μετά τον θάνατο του Robin Williams η συγκίνηση που προκαλεί εκείνη η τελευταία σκηνή παραμένει αμείωτη. Ο κινηματογραφικός Keating αποχωρεί από την αίθουσα, ο Robin Williams που τον ενσάρκωσε από τη ζωή, όμως το αποτύπωμα τους παραμένει: στις σκέψεις που γεννήθηκαν, στο θάρρος να αμφισβητήσουμε όσα θεωρούμε δεδομένα, στην ανάγκη να αναζητήσουμε τον δικό μας δρόμο.
Λαμπρινή Μπενάτση
