Ο Καποδίστριας, οι Μαυρομιχάλιδες κι “εγώ”
του Σπύρου Μαυρολέων
Το «εγώ» εδώ δεν είναι προσωπικό. Είναι συλλογικό. Είναι το εγώ μιας γενιάς που έμαθε Ιστορία χωρίς γωνίες. Χωρίς συγκρούσεις. Χωρίς πραγματική πολιτική. Μια Ιστορία φιλτραρισμένη, λειασμένη, ασφαλή. Μια Ιστορία που δεν σε προκαλεί να σκεφτείς, αλλά να αποστηθίσεις.
Δεν θυμάμαι πολλά από το σχολείο για τον Ιωάννη Καποδίστρια. Θυμάμαι πατάτες, αυστηρότητα, ημερομηνίες. Θυμάμαι έναν άνθρωπο που παρουσιάστηκε σχεδόν σαν «παρένθεση» ανάμεσα στην Επανάσταση και το κράτος που ήρθε μετά. Και αυτό, όσο περνούν τα χρόνια, μου φαίνεται όχι απλώς άδικο, αλλά ύποπτο.
Στο ελληνικό σχολείο μάθαμε να μυθοποιούμε. Να ντύνουμε πολέμους, επαναστάσεις και συγκρούσεις με «ιδανικά», λες και κάθε ιστορικό γεγονός γεννήθηκε από αγνές προθέσεις και ηθική καθαρότητα. Μάθαμε να δεχόμαστε ότι πίσω από όλα υπήρχε μόνο πατριωτισμός, μόνο αυτοθυσία, μόνο υψηλά νοήματα. Κι όταν κάτι δεν ταίριαζε σε αυτό το αφήγημα, απλώς… παραλειπόταν.
Η Ιστορία όμως δεν είναι παραμύθι. Και όταν διδάσκεται σαν αυτό, παύει να είναι χρήσιμη. Γιατί δεν μας μαθαίνει πώς λειτουργεί η εξουσία. Δεν μας μαθαίνει πώς συγκρούονται τα συμφέροντα. Δεν μας μαθαίνει γιατί κάποιοι άνθρωποι ενοχλούν τόσο, ώστε να πρέπει να «φύγουν από τη μέση».
Ο Καποδίστριας δεν δολοφονήθηκε επειδή ήταν «αυστηρός». Δολοφονήθηκε επειδή προσπάθησε να μετατρέψει έναν χώρο τοπικών εξουσιών σε κράτος. Και το κράτος, από τη φύση του, ενοχλεί όσους είχαν μάθει να κυβερνούν χωρίς κανόνες. Οι κοτζαμπάσηδες – οι τοπικοί άρχοντες και γαιοκτήμονες της εποχής – δεν ήταν απλώς πρόσωπα. Ήταν ένα σύστημα. Και το σύστημα αυτό δεν ήθελε κράτος, ήθελε έλεγχο.
Αυτό το κομμάτι όμως δεν βόλευε να ειπωθεί καθαρά. Γιατί αν το πεις, τότε η Ιστορία παύει να είναι ουδέτερη. Γίνεται πολιτική. Κι αν γίνει πολιτική, τότε αρχίζεις να βλέπεις ομοιότητες με το σήμερα. Και αυτό είναι επικίνδυνο.
Έτσι, επιλέχθηκε μια αφήγηση χωρίς αιχμές. Με έμφαση στις λεπτομέρειες και όχι στη σύγκρουση. Με έμφαση στο «τι έγινε» και όχι στο «γιατί έγινε». Μια αφήγηση που αφήνει τους μαθητές με την αίσθηση ότι «κάτι έγινε τότε», αλλά χωρίς καμία σύνδεση με το πώς λειτουργεί η κοινωνία και η εξουσία διαχρονικά.
Το αποτέλεσμα; Μεγαλώνουμε γνωρίζοντας ημερομηνίες, αλλά όχι μηχανισμούς. Ονόματα, αλλά όχι συμφέροντα. Γεγονότα, αλλά όχι αιτίες. Και έτσι η Ιστορία καταντά μια άσκηση μνήμης, όχι σκέψης.
Ίσως τελικά αυτός να ήταν ο στόχος. Όχι να μάθουμε Ιστορία, αλλά να μη μάθουμε να τη διαβάζουμε. Να τη θυμόμαστε αποσπασματικά, ακίνδυνα, χωρίς να μας ενοχλεί. Γιατί μια Ιστορία που δεν ενοχλεί, δεν αμφισβητεί και δεν θυμώνει, είναι μια Ιστορία βολική.
Και ο Καποδίστριας, όπως και πολλοί άλλοι, έπαψε να είναι άνθρωπος με πολιτικό σχέδιο. Έγινε κεφάλαιο σε βιβλίο. Και αυτό, ίσως, είναι η δεύτερη – και πιο αθόρυβη – δολοφονία του.
Υστερόγραφο
Αφορμή για αυτό το άρθρο δεν ήταν μόνο η ιστορική μνήμη. Ήταν κυρίως η σημερινή πολιτική επικαιρότητα. Η επανεμφάνιση, με άλλα ονόματα και άλλα πρόσωπα, των ίδιων μηχανισμών εξουσίας. Οι σύγχρονοι «κοτζαμπάσηδες», που εξακολουθούν να λειτουργούν σε βάρος του κοινού συμφέροντος, κάνοντας την Ιστορία να μοιάζει λιγότερο παρελθόν και περισσότερο παρόν.
Αφορμή στάθηκε και η πρόσφατη κινηματογραφική προσέγγιση στον Ιωάννης Καποδίστριας. Όχι για να την κρίνουμε ή να την αμφισβητήσουμε. Η τέχνη έχει δικαίωμα στη δική της αφήγηση. Όμως η θεοποίηση, όπως και η αποσιώπηση, είναι δύο όψεις του ίδιου προβλήματος: μιας Ιστορίας που αποφεύγει τις συγκρούσεις και λειαίνει τις γωνίες.
Αυτό το κείμενο δεν γράφτηκε για να αντικαταστήσει ένα αφήγημα με ένα άλλο. Γράφτηκε για να θυμίσει ότι η Ιστορία δεν είναι ούτε άγαλμα ούτε παραμύθι. Είναι πεδίο σύγκρουσης. Και όσο αρνούμαστε να τη δούμε έτσι, θα συνεχίζει να μας επαναλαμβάνεται.
#polis120 – Εφημερίδα Polis
