Ματζικέρτ (σ.σ. διατηρείται η ορθογραφία του συντάκτη του κειμένου). 19 (ή 26) Αυγούστου του 1071. Ο μεγαλύτερος στρατός του Δυτικού Κόσμου συντρίβεται ολοκληρωτικά. Ήταν μια στρατιωτική γκάφα ή κάτι το αναπόφευκτο; Με την ασφάλεια τής εκ των υστέρων ανάλυσης μπορούμε να πούμε ότι ήταν μια γκάφα που γέννησε (και γεννήθηκε από) μια νέα πραγματικότητα.
Πώς έβλεπαν όμως αυτήν την πραγματικότητα οι αντίπαλοι πρωταγωνιστές τότε, και ποιοι ήταν;
Βυζάντιο. Η εξελληνισμένη, πολυεθνική Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία είναι (με εξαίρεση ίσως την Κίνα) το ισχυρότερο κράτος στον κόσμο, «η Πόλη φαινόταν να είναι το κέντρο του σύμπαντος!» (Time-Life Παγκόσμια Ιστορία).
Σελτζούκοι. Τουρκικό έθνος, έκανε την εμφάνισή του στη Μικρά Ασία απ’ τον 6ον κιόλας αιώνα — μαρτυρούνται ως άριστοι έφιπποι τοξότες του Βελισσαρίου, του σλαβικής καταγωγής μεγάλου στρατηγού του Ιουστινιανού.
Οι αντίπαλοι: Ρωμανός Διογένης. Μετά την ανερμάτιστη βασιλεία του Κωνσταντίνου Ι’ του Δούκα (της αρχαιότατης ρωμαϊκής και μοιραίας αυτής οικογένειας των Δουκών) ανήσυχοι οι αυλικοί υπαγόρευσαν στη χήρα του, Ευδοκία, τον γάμο με τον στρατηγό Ρωμανό, έναν στρατιώτη του οποίου «ακόμη και η αναπνοή ήταν ευγενική αν όχι θεία» (Ατταλειάτης).
Αλπ-Αρσλάν. Το Γενναίο Λιοντάρι. Στην ηλικία περίπου του Ρωμανού, γύρω στα σαράντα, επιβλητικός στην όψη, έδενε τα μουστάκια του στον σβέρκο για να τοξεύει καλά, ανέβηκε στον θρόνο γύρω στα 1064 μ.Χ. — εποχή κατά την οποία κατελήφθησαν βυζαντινά οχυρά στο Ανατολικό Σύνορο.
«ΤΑ ΝΕΑ», 24-26.12.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Αυτήν τη διαταραχή θέλησε να διορθώσει ο Ρωμανός. Ή έβλεπε μακριά ή δεν έβλεπε τίποτα! Μπορούσε να τη διορθώσει με μια πρεσβεία, αποφάσισε μια εκστρατεία.
Η εκστρατεία. Επικεφαλής μιας στρατιάς 60.000 ανδρών, κυρίως κατάφρακτου ιππικού και Τουρκόπουλων (Τούρκων μισθοφόρων), ο Ρωμανός έφθασε και κατέλαβε αμαχητί το Ματζικέρτ. Μαθαίνοντας ο Αλπ-Αρσλάν την άφιξη των Βυζαντινών επέστρεψε αστραπή απ’ την Αίγυπτο.
Παρότι η τύχη της εκστρατείας άρχισε να γυρίζει (Τουρκόπουλοι αυτομόλησαν, αψιμαχίες εχάθηκαν), ο Ρωμανός απέρριψε συμφέρουσες προτάσεις ειρήνης! Γκάφα; Ο Αυτοκράτορας ήξερε τι τον περίμενε στην Πόλη αν γύριζε με αποτελέσματα πενιχρά. Άλλωστε γιατί να έχανε τη μάχη, ο στρατός του ήταν ακόμα ισχυρότερος. Τι περισσότερο είχε ο Ιουλιανός μπροστά στην Κτησιφώντα, όταν φιλοδόξησε να γίνει νέος Αλέξανδρος μπροστά στην Περσέπολη! («Τον θάνατό σου, Αύγουστε», αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία).
«ΤΑ ΝΕΑ», 24-26.12.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Οι Ρωμαίοι παρετάχθησαν κατά τον παραδοσιακό τους τρόπο. Μπροστά το ιππικό με επικεφαλής τον Ρωμανό στο κέντρο. Στην οπισθοφυλακή ο Ανδρόνικος Δούκας.
Απέναντι οι Τούρκοι ήταν παραταγμένοι επίσης κατά τον παραδοσιακό τους τρόπο, σε μισοφέγγαρο! Έτοιμοι να υποχωρήσουν, όπως πάντα, για πέντε λεπτά ή τρεις ημέρες.
Παρασκευή, λίγο μετά το μεσημέρι, οι δύο στρατοί συγκρούστηκαν. Η προέλαση του Βυζαντινού ιππικού προς το τίποτα υπήρξε λαμπρή. Το ίδιο τρομερή ήταν και η προέλαση του ρωμαϊκού πεζικού. Σάρωσαν το στρατόπεδο του Αλπ-Αρσλάν (άλλωστε ο ίδιος είχε έρθει ντυμένος στα λευκά, ρούχο που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και για σάβανο, δεν είχε πολλές ελπίδες φαίνεται για την έκβαση της ημέρας).
Η χωρίς τέλος (και στόχο) προέλαση των Βυζαντινών, 12 χιλιόμετρα, άρχισε προς το σούρουπο να τους φέρνει σε δύσκολη θέση.
«ΤΑ ΝΕΑ», 24-26.12.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Βλέποντας το αδιέξοδο ο Ρωμανός αντέστρεψε το αυτοκρατορικό Σήμα σε διαταγή υποχώρησης. Μέσα στο μισοσκόταδο, το ιππικό στο δεξιό κέρας νόμισε ότι ο Αυτοκράτωρ έπεσε, κι έστρεψε τα νώτα. Βλέποντας αυτήν την κίνηση ο Αλπ-Αρσλάν επετέθη αμέσως, διέσπασε το δεξιό κέρας και βρέθηκε πίσω απ’ τον Ρωμανό.
Αν αντιδρούσε ο προδότης Ανδρόνικος Δούκας κι έσπευδε προς βοήθεια του Ρωμανού, οι Τούρκοι θα ευρίσκονταν στη μέση και θα κατεκόβοντο! Ο Ανδρόνικος όμως, άλλο που δεν ήθελε, υποχώρησε, και παρέσυρε στη φυγή του το αριστερό κέρας κι όλο το στράτευμα. Πανικός! «Θρήνος θεών», σφαγή κατά βούλησιν…
Πίσω, έμεινε μόνο του το κέντρο κυκλωμένο να μάχεται γύρω απ’ τον μαχόμενο επίσης Ρωμανό, ώσπου ο Αυτοκράτορας συνελήφθη! Ο ίδιος ο Αυτοκράτωρ των Ρωμαίων!
Πολύ εθαύμασαν οι Τούρκοι και με σεβασμό παρουσίασαν τον Αυτοκράτορα στον Σουλτάνο.
Επίλογος. Ο Αλπ-Αρσλάν φέρθηκε στον Ρωμανό με ευγένεια. Συνομολόγησε μαζί του ειρήνη και απέδωσε στον Ρωμανό την ελευθερία του έναντι βασιλικών τω όντι (σ.σ. στ’ αλήθεια, πραγματικά) λύτρων.
Δυστυχώς η ειρήνη, πολύ ευνοϊκή για τους Βυζαντινούς, δεν τηρήθηκε.
Όταν τα νέα για την καταστροφή έφθασαν στην Πόλη, ο νέος Αυτοκράτορας Μιχαήλ Δούκας (της μοιραίας αυτής οικογένειας) έδωσε διαταγή να τυφλωθεί ο Ρωμανός. Αόμματος περιπλανήθηκε για λίγο στην Ανατολία ο ωραίος σαν τον Απόλλωνα στρατιώτης, ώσπου κάπου ξεψύχησε.
Όταν έμαθε το τέλος του ο Αλπ-Αρσλάν, έξαλλος ξεκίνησε προετοιμασίες για πόλεμο. Δεν πρόλαβε, πέθανε κι αυτός έναν χρόνο μετά, το ίδιο άδοξα από προδοτικό χέρι.
Επιμύθιο. Αταξία επεκράτησε στην Ανατολία. Τίποτα δεν έκαναν οι Βυζαντινοί για να θεραπεύσουν τα πράγματα. Μάλιστα έναν αιώνα αργότερα στο Μυριοκέφαλο (σ.σ. το 1176) συνετρίβησαν οριστικώς στην Ανατολή. Δύο αιώνες αργότερα (1300-1350) οι Οθωμανοί Τούρκοι ήταν πλέον οι πρωταγωνιστές.
*Κείμενο του σκιτσογράφου και κειμενογράφου Στάθη Δ. Σταυρόπουλου, που είχε περιληφθεί στο χριστουγεννιάτικο φύλλο της εφημερίδας «Τα Νέα» (24-26 Δεκεμβρίου) το 1999, στο ειδικό αφιέρωμα για τη χιλιετία που έφευγε και τον αιώνα που ερχόταν (τίτλος του αφιερώματος: «Πρόσωπα – 21ος Αιώνας»).
Η στρατιωτική σύγκρουση που έλαβε χώρα στις 26 Αυγούστου (στις σχετικές πηγές αναφέρεται επίσης η 19η Αυγούστου ως ημερομηνία διεξαγωγής της μάχης) του έτους 1071 νοτίως του Μαντζικέρτ (τμήματος της μεσαιωνικής Αρμενίας) και βορειοδυτικά της λίμνης του Βαν, φέροντας αντιμέτωπες τις δυνάμεις του βυζαντινού αυτοκράτορα Ρωμανού Δ’ Διογένη (1068-1071) και του σελτζούκου σουλτάνου Αλπ Αρσλάν (1063-1072), έμελλε να αποτελέσει την αρχή του τέλους της παρουσίας των Βυζαντινών στα εδάφη της Μικράς Ασίας.
Στο Μαντζικέρτ η παραπαίουσα τότε —λόγω εσωτερικών κυρίως αντιθέσεων— Βυζαντινή Αυτοκρατορία υπέστη μια άνευ προηγουμένου πανωλεθρία από τους σελτζούκους Τούρκους, από την οποία δεν επέπρωτο να συνέλθει ποτέ.
Η μάχη του Μαντζικέρτ, κορυφαίο γεγονός στην ταραχώδη περίοδο από το θάνατο του Βασιλείου Β’ Βουλγαροκτόνου (1025) έως την Α’ Σταυροφορία (1096-1099), επέτρεψε στους σελτζούκους Τούρκους (νομάδες της Κεντρικής Ασίας) να εισχωρήσουν και να εγκατασταθούν μόνιμα πλέον στη μικρασιατική ενδοχώρα, κύρια περιοχή στρατολόγησης ανδρών για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι στο Μαντζικέρτ άρχισε η αντίστροφη μέτρηση για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.
Το Μαντζικέρτ, σύμφωνα με την άποψη ενός μελετητή, υπήρξε η στιγμή εκείνη όπου ο ελληνικός κόσμος απώλεσε την οικουμενικότητά του και συρρικνώθηκε στη βαλκανική του διάσταση.
