Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια δεν είναι απλώς τα δύο σημαντικότερα έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Αποτελούν τα θεμέλια της δυτικής λογοτεχνίας, κείμενα που εξακολουθούν να επηρεάζουν συγγραφείς, κινηματογραφιστές και αναγνώστες σχεδόν τρεις χιλιετίες μετά τη δημιουργία τους. Ωστόσο, ένα ερώτημα εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις ανάμεσα σε μελετητές και λάτρεις του Ομήρου: ποιο από τα δύο είναι το σπουδαιότερο;
Σε εκτενή ανάλυσή του, το Bloomberg υποστηρίζει ότι το δίλημμα δεν αφορά μόνο τη λογοτεχνική αξία των δύο επών. Αντίθετα, η προτίμηση στην Ιλιάδα ή την Οδύσσεια αντανακλά συχνά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται κανείς τη ζωή, τις ανθρώπινες σχέσεις και τον ίδιο του τον εαυτό.
Στιγμιότυπο της ταινίας Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν
Δύο έπη, δύο διαφορετικοί κόσμοι
Παρότι τα δύο έργα συνδέονται άμεσα με τον Τρωικό Πόλεμο, κινούνται σε εντελώς διαφορετική κατεύθυνση.
Η Ιλιάδα είναι ένα έπος του πολέμου. Στο επίκεντρό της βρίσκονται η σύγκρουση, η τιμή, η δόξα και η αναμέτρηση των ηρώων με τη θνητότητά τους. Ο κόσμος που περιγράφει είναι σκληρός, βίαιος και διέπεται από έναν κώδικα τιμής, όπου η αναζήτηση της υστεροφημίας αξίζει ακόμη και περισσότερο από την ίδια τη ζωή.
Η Οδύσσεια, αντίθετα, ξεκινά όταν ο πόλεμος έχει πλέον τελειώσει. Ο Οδυσσέας επιχειρεί να επιστρέψει στην Ιθάκη, όμως το ταξίδι του διαρκεί δέκα ολόκληρα χρόνια. Στη διαδρομή συναντά μυθικά πλάσματα, θεούς, πειρασμούς και κινδύνους, αλλά στην πραγματικότητα το μεγαλύτερο εμπόδιο δεν είναι οι περιπέτειες. Είναι η προσπάθειά του να ξαναβρεί τον εαυτό του και να επιστρέψει σε μια ζωή που έχει αλλάξει οριστικά.
Σύμφωνα με το Bloomberg, τα δύο έπη λειτουργούν συμπληρωματικά. Το ένα εξερευνά τον άνθρωπο στον πόλεμο, ενώ το άλλο τον άνθρωπο μετά τον πόλεμο.
Η παλιά αντιπαράθεση
Η σύγκριση ανάμεσα στα δύο έργα δεν είναι σύγχρονη. Ήδη από την αρχαιότητα επικρατούσε η αντίληψη ότι η Ιλιάδα ήταν δημιούργημα ενός νεαρού και ορμητικού Ομήρου, ενώ η Οδύσσεια γράφτηκε στα χρόνια της ωριμότητάς του. Παρότι σήμερα οι μελετητές θεωρούν ότι τα έπη διαμορφώθηκαν σταδιακά μέσα από την προφορική παράδοση, η διάκριση αυτή επηρέασε για αιώνες τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονταν τα δύο έργα.
Η Ιλιάδα θεωρήθηκε το πιο «σοβαρό» έπος. Δεν είναι τυχαίο ότι αποτέλεσε τον βασικό κορμό της εκπαίδευσης στην αρχαία Ελλάδα. Οι μαθητές αντέγραφαν τους στίχους της και οι μεγάλοι τραγικοί ποιητές άντλησαν από αυτήν τις σημαντικότερες ιστορίες τους.
Αντίθετα, η Οδύσσεια αντιμετωπιζόταν συχνά ως ένα έργο περισσότερο αφηγηματικό και περιπετειώδες. Ακόμη και τον 18ο αιώνα ο Βρετανός φιλόλογος Ρίτσαρντ Μπέντλεϊ είχε υποστηρίξει ότι η Ιλιάδα γράφτηκε «για τους άνδρες», ενώ η Οδύσσεια «για τις γυναίκες», μια άποψη που αντανακλούσε περισσότερο τις προκαταλήψεις της εποχής του παρά το ίδιο το έργο.
Γιατί η Ιλιάδα θεωρήθηκε πιο «σοβαρή»
Το Bloomberg σημειώνει ότι η φήμη της Ιλιάδας συνδέθηκε διαχρονικά με ανθρώπους που βίωσαν περιόδους πολέμου και μεγάλων κρίσεων.
Ο συγγραφέας του άρθρου θυμάται χαρακτηριστικά πως ο πατέρας του, ο οποίος είχε μεγαλώσει κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, δεν κατάφερε ποτέ να αγαπήσει την Οδύσσεια, όσο κι αν προσπάθησε. Για εκείνον, μόνο η Ιλιάδα μπορούσε να αποδώσει την πραγματικότητα που είχε ζήσει.
Παρόμοια ήταν και η αντίδραση του εκδότη Ρόμπερτ Γκότλιμπ, ο οποίος, διαβάζοντας τη μετάφραση της Οδύσσειας, αναρωτήθηκε γιατί ο Οδυσσέας συνεχίζει να περιπλανιέται αντί να επιστρέψει επιτέλους στην πατρίδα του.
Οι αντιδράσεις αυτές, σύμφωνα με το δημοσίευμα, δείχνουν ότι κάθε αναγνώστης προσεγγίζει διαφορετικά τα δύο έργα, ανάλογα με τις εμπειρίες και τις αξίες του.
Η Οδύσσεια είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια περιπέτεια
Παρά την εικόνα που επικράτησε επί αιώνες, το Bloomberg υποστηρίζει ότι όσοι αντιμετωπίζουν την Οδύσσεια ως μια απλή ιστορία με τέρατα και θαλάσσιες περιπέτειες παραβλέπουν την ουσία της.
Στην πραγματικότητα, οι γνωστές συναντήσεις του Οδυσσέα με τον Πολύφημο, την Κίρκη, την Καλυψώ, τις Σειρήνες ή τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη καταλαμβάνουν μόλις ένα μικρό μέρος του έργου.
Ο πραγματικός πυρήνας του έπους βρίσκεται αλλού: στην προσπάθεια του ήρωα να επιστρέψει στην οικογένειά του, να ξαναβρεί τη θέση του ως σύζυγος, πατέρας και βασιλιάς και να ανακαλύψει ποιος είναι ύστερα από είκοσι χρόνια πολέμου και περιπλάνησης.
Γι’ αυτό και ο Αριστοτέλης, όπως επισημαίνει το άρθρο, ενδιαφερόταν πολύ περισσότερο για όσα συμβαίνουν στην Ιθάκη παρά για τις ίδιες τις περιπέτειες του ταξιδιού.
Η Κίρκη σε πίνακα του Ντόσσο Ντόσσι, Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσιγκτον
Το μεγάλο θέμα είναι η ταυτότητα
Το Bloomberg θεωρεί ότι η μεγαλύτερη δύναμη της Οδύσσειας βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει την έννοια της προσωπικής ταυτότητας.
Ο Οδυσσέας είναι ένας άνθρωπος που αλλάζει συνεχώς πρόσωπα. Μεταμφιέζεται, λέει ψέματα, επινοεί ιστορίες και κρύβει την πραγματική του ταυτότητα σχεδόν σε κάθε στάδιο του ταξιδιού του.
Ακόμη και όταν συναντά τον πατέρα του, ενώ δεν υπάρχει πλέον λόγος να προσποιείται, αφηγείται άλλη μία ψεύτικη ιστορία πριν αποκαλύψει ποιος πραγματικά είναι.
Η ίδια η εισαγωγή του έπους είναι αποκαλυπτική. Ο Όμηρος δεν κατονομάζει εξαρχής τον ήρωά του, αλλά μιλά απλώς για «έναν άνδρα», θέτοντας το ερώτημα αν η ταυτότητα ενός ανθρώπου καθορίζεται από το όνομά του ή από τις πράξεις του.
Ακόμη και το περίφημο τέχνασμα απέναντι στον Πολύφημο, όταν ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως «Κανένας», αποκτά βαθύτερο νόημα. Ύστερα από δύο δεκαετίες απουσίας, σχεδόν όλοι θεωρούν ότι έχει πεθάνει. Με έναν τρόπο, πράγματι έχει γίνει ένας «κανένας», ένας άνθρωπος που έχει χάσει την παλιά του ζωή και πρέπει να την ξαναχτίσει από την αρχή.
Το πιο σύγχρονο από τα δύο έπη
Ακριβώς αυτή η αναζήτηση της ταυτότητας είναι, σύμφωνα με το Bloomberg, ο λόγος που η Οδύσσεια εξακολουθεί να εμπνέει τόσο έντονα τους σύγχρονους δημιουργούς.
Σε αντίθεση με την Ιλιάδα, αποτέλεσε τη βάση για δεκάδες λογοτεχνικές διασκευές, κινηματογραφικές ταινίες και σύγχρονα μυθιστορήματα.
Από τον Δάντη και τον Τζέιμς Τζόις μέχρι τη Μάντλιν Μίλερ και τη Μάργκαρετ Άτγουντ, πολλοί συγγραφείς επέστρεψαν στον κόσμο του Οδυσσέα, δίνοντας νέα ζωή στους χαρακτήρες του.
Το ενδιαφέρον αναζωπυρώνεται ακόμη περισσότερο με τη νέα κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον Κρίστοφερ Νόλαν, μια από τις πιο πολυαναμενόμενες παραγωγές των επόμενων μηνών.
Δεν υπάρχει σωστή επιλογή
Το τελικό συμπέρασμα του Bloomberg είναι ότι η διαχρονική αντιπαράθεση ανάμεσα στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια δεν έχει πραγματικό νικητή.
Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι δύο εξίσου σπουδαία έργα, τα οποία φωτίζουν διαφορετικές πλευρές της ανθρώπινης ύπαρξης.
Η πρώτη μιλά για τη σύγκρουση, την τιμή και τη θνητότητα. Η δεύτερη για την επιστροφή, την οικογένεια, τη μνήμη και την αναζήτηση του εαυτού.
Όπως καταλήγει το άρθρο, η προτίμηση του καθενός δεν λέει τόσο πολλά για τα ίδια τα έπη όσο για τον ίδιο τον αναγνώστη. Κάποιοι αισθάνονται πιο κοντά στον κόσμο του Αχιλλέα και του Έκτορα. Άλλοι στον επίμονο ταξιδιώτη που προσπαθεί να επιστρέψει στο σπίτι του.
Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το μεγαλύτερο επίτευγμα του Ομήρου: ότι σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια μετά, εξακολουθεί να κάνει τους αναγνώστες να αναρωτιούνται ποιο από τα δύο αριστουργήματά του τους εκφράζει περισσότερο.
*Κεντρική Φωτογραφία: Ο Οδυσσέας και οι Σειρήνες. Καλλιτεχνική απεικόνιση του Τζον Γουίλιαμ Γουότερχαουζ (1849-1917)
