Τα ζάρια και γενικά τα παιχνίδια τύχης πιστεύεται ότι πρωτοεμφανίστηκαν στον Παλαιό Κόσμο πριν από περίπου 6.000 χρόνια. Στην πραγματικότητα, ίσως εφευρέθηκαν πολύ νωρίτερα από τους αυτόχθονες της Αμερικής, υποστηρίζει νέα μελέτη.
«Το αρχαιολογικό αρχείο δείχνει ότι αρχαίες ομάδες αυτόχθονων Αμερικανών σχεδίαζαν αντικείμενα που παρήγαγαν τυχαία αποτελέσματα και χρησιμοποιούσαν αυτά τα αποτελέσματα σε δομημένα παιχνίδια χιλιάδες χρόνια νωρίτερα από ό,τι είχε εκτιμηθεί» δήλωσε ο Ρόμπερτ Μάντεν, συγγραφέας και υποψήφιος διδάκτορας του Πολιτειακού Πανεπιστημίου στο Κολοράντο.
O Μάντεν αναφέρει στην επιθεώρηση American Antiquity ότι αναγνώρισε περισσότερα από 600 οστέινα ζάρια από διάφορους πολιτισμούς της Βόρειας Αμερικής. Τα αρχαιότερα χρονολογούνται στα 12.200 με 12.800 χρόνια, στο τέλος της Εποχής των Παγετώνων, άλλα προέρχονται από την περίοδο της άφιξης των ευρωπαίων κατακτητών.
Τα περισσότερα από τα αντικείμενα αυτά βρίσκονταν σε μουσεία, όπως αυτό του Ιδρύματος Smithsonian, μέχρι σήμερα όμως είχαν αναγνωριστεί μόνο ως «πιόνια παιχνιδιών» ή δεν είχαν υποβληθεί σε προσεκτική εξέταση.
Για να συμπεράνει αν επρόκειτο για ζάρια ή όχι, ο Μάντεν δημιούργησε μια λίστα με τις ιδιότητες 293 γνωστών ζαριών από μεταγενέστερες περιόδους της Βόρειας Αμερικής, τα οποία είχαν περιγραφεί το 1907 από τον εθνογράφο Στιούαρτ Κάλιν στη μονογραφία του «Παιχνίδια των Ινδιάνων της Βόρειας Αμερικής».
Από τα ζάρια στις πιθανότητες
Οι ιστορικοί των μαθηματικών θεωρούν τα ζάρια ως την πρώτη ενασχόληση του ανθρώπου με την τυχαιότητα, προπομπό της θεωρίας των πιθανοτήτων, της στατιστικής και αργότερα της επιστημονικής σκέψης.
«Τα ευρήματα δεν σημαίνουν ότι οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες της Εποχής των Παγετώνων γνώριζαν τη θεωρία των πιθανοτήτων» επισήμανε ο Μάντεν. «Δείχνουν όμως ότι παρήγαγαν τυχαία αποτελέσματα με επαναλήψιμους τρόπους που βασίζονταν σε κανόνες και αξιοποιούσαν πιθανολογικές κανονικότητες, όπως ο νόμος των μεγάλων αριθμών».
«Αυτό έχει σημασία για το πώς αντιλαμβανόμαστε την παγκόσμια ιστορία της πιθανολογικής σκέψης».
Σε αντίθεση με τα σημερινά κυβικά ζάρια, τα ζάρια της μελέτης είναι επίπεδα με δύο όψεις. Η μία πλευρά έφερε σχέδια, χρώματα ή άλλες οπτικές ενδείξεις και ήταν η πλευρά που «μετρούσε» στο παιχνίδι. Τα ζάρια ρίχνονταν κατά ομάδες και το σκορ υπολογιζόταν με βάση το πόσα είχαν προσγειωθεί με την καλή πλευρά προς τα πάνω.
Σύμφωνα με τον Μάντεν, τα παιχνίδια αυτά παίζονταν ομαδικά, πιο συχνά από γυναίκες, μια παράδοση που συνεχίζεται μέχρι σήμερα σε κάποιες κοινότητες αυτοχθόνων. Ο ερευνητής έδωσε ως παράδειγμα ένα βίντεο στο YouTube που δείχνει αγόρια και κορίτσια της φυλής Ναβάχο να παίζουν καθισμένα σε κύκλο.
Ο Μάντεν θεωρεί ότι η επιβίωση αυτών των παιχνιδιών μέχρι σήμερα ανακλά την κοινωνική σημασία τους.
Όπως είπε, «τα παιχνίδια τύχης και ο τζόγος δημιούργησαν για τους αυτόχθονες Αμερικανούς ουδέτερους χώρους που βασίζονταν σε κανόνες».
«Επέτρεπαν σε ανθρώπους διαφορετικών ομάδων να αλληλεπιδρούν, να ανταλλάσσουν αγαθά και πληροφορίες, να σχηματίζουν συμμαχίες και να διαχειρίζονται την αβεβαιότητα. Υπό αυτή την έννοια, λειτουργούσαν ως ισχυρές κοινωνικές τεχνολογίες».
