Δημοκρατία είναι η κοινή λογική

Δημοκρατία σημαίνει, κυριολεκτικά, «διακυβέρνηση από τον λαό». Αυτός είναι ο απλός ορισμός που δίνει η Encyclopaedia Britannica. Mέσα σε αυτές τις τέσσερις λέξεις βρίσκεται ολόκληρη η ουσία.

Οι άνθρωποι που ζουν σε έναν τόπο πρέπει να έχουν τη δύναμη να αποφασίζουν για αυτόν. Να επιλέγουν την πορεία του, να καθορίζουν τις προτεραιότητές του και να εκλέγουν εκείνους που διαθέτουν πραγματικά τη δυνατότητα να τις εφαρμόσουν.

Αυτοδιοίκηση σημαίνει οι πολίτες να αποφασίζουν οι ίδιοι για τον τόπο τους. Όταν οι αποφάσεις μεταφέρονται μακριά από τους ανθρώπους που αφορούν, όταν οι εκλεγμένοι εκπρόσωποί τους διαθέτουν ελάχιστη δυνατότητα να τις επηρεάσουν και όταν η πραγματική εξουσία βρίσκεται σε ένα άλλο επίπεδο διοίκησης, η αυτοδιοίκηση μετατρέπεται σε ετεροδιοίκηση. Μία στρέβλωση του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Και αυτό σε μεγάλο βαθμό συμβαίνει σήμερα στην Ελλάδα. Η χώρα μας παραμένει ένα από τα πιο συγκεντρωτικά κράτη της Ευρώπης. Οι Δήμοι και οι Περιφέρειες διαχειρίζονται μόλις το 6,5% των δημόσιων δαπανών, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ξεπερνά το 30%. Η διαφορά αυτή δεν είναι ένας απλός στατιστικός δείκτης. Αποτυπώνει δύο διαφορετικές αντιλήψεις για τη λειτουργία του κράτους. Στη μία, η εξουσία συγκεντρώνεται στο κέντρο και η Αυτοδιοίκηση εξαρτάται από αυτό για αρμοδιότητες, εγκρίσεις και πόρους. Στην άλλη, το κράτος εμπιστεύεται τις τοπικές κοινωνίες, τους δίνει πραγματική εξουσία και απαιτεί πραγματική λογοδοσία.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει περίπου 90.000 δήμους, με μέσο πληθυσμό περίπου 5.600 κατοίκους. Η Ελλάδα έχει 332, με μέσο πληθυσμό πάνω από 30.000. Στην Ευρώπη η εγγύτητα αποτελεί θεμελιώδη αρχή της τοπικής δημοκρατίας. Στην Ελλάδα δημιουργήσαμε τεράστιες διοικητικές ενότητες και αλλοιώσαμε την έννοια της Αυτοδιοίκησης.

Μετά από σχεδόν μισό αιώνα συμμετοχής στην ευρωπαϊκή οικογένεια, ούτε σε αυτό το θεμελιώδες ζήτημα έχουμε ακόμη καταφέρει να γίνουμε Ευρώπη.

Το Σχέδιο Αριστοτέλης

Αυτός ακριβώς είναι ο σκοπός του Σχεδίου Αριστοτέλης. Μία μεγάλη αλλαγή. Δεν αποτελεί μία ακόμη μεταρρύθμιση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Αποτελεί μια νέα αρχιτεκτονική του ελληνικού κράτους. Μια νέα σχέση ανάμεσα στο κεντρικό κράτος, τις Περιφέρειες, τους Δήμους και τους πολίτες. Μια νέα ισορροπία ανάμεσα στην ευθύνη, την εξουσία και τη λογοδοσία. Ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο για την Ελλάδα του 21ου αιώνα. Για μία Νέα Μεταπολίτευση.

Στον πυρήνα του βρίσκεται μια απλή αλλά θεμελιώδης αρχή: κάθε απόφαση πρέπει να λαμβάνεται όσο το δυνατόν πιο κοντά στους ανθρώπους που επηρεάζει. Αυτή είναι η ευρωπαϊκή αρχή της επικουρικότητας. Δεν αποτελεί μια τεχνική διοικητική έννοια. Εκφράζει μια ξεκάθαρη αντίληψη για τη Δημοκρατία. Οι τοπικές κοινωνίες γνωρίζουν τις ανάγκες, τις δυνατότητες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του τόπου τους. Η εφαρμογή των πολιτικών μεταφέρεται εκεί όπου υπάρχει γνώση της πραγματικότητας και άμεση λογοδοσία προς τον πολίτη.

Πάνω σε αυτή την αρχή στηρίζονται οι τρεις μεγάλες τομές του Σχεδίου Αριστοτέλης.

Η πρώτη είναι η αποκέντρωση της ανάπτυξης, με βάση την κοινή λογική. Κάθε Περιφέρεια αποκτά το δικό της όραμα και το δικό της Κοινωνικό Συμβόλαιο με το ελληνικό κράτος. Ένα συμβόλαιο με σαφείς στόχους, συγκεκριμένα έργα, χρονοδιαγράμματα και μετρήσιμα αποτελέσματα.

Η Θεσσαλία έχει διαφορετικές δυνατότητες από την Κρήτη. Η Ήπειρος από το Νότιο Αιγαίο. Η Κεντρική Μακεδονία από την Πελοπόννησο. Το κράτος παύει να αντιμετωπίζει ολόκληρη τη χώρα με μία ενιαία αναπτυξιακή συνταγή. Κάθε Περιφέρεια αποκτά έναν συγκεκριμένο αναπτυξιακό προσανατολισμό και τα εργαλεία για να φτάσει σε αυτόν.

Η δεύτερη τομή είναι η μητροπολιτική διακυβέρνηση. Αθήνα και Θεσσαλονίκη λειτουργούν ως ενιαίες πόλεις στην πραγματική ζωή και ως κατακερματισμένες διοικητικές οντότητες στη διακυβέρνησή τους. Οι μεταφορές, η χωροταξία, οι μεγάλες υποδομές, η αντιπλημμυρική προστασία, τα ύδατα, το περιβάλλον και η πολιτική προστασία απαιτούν ενιαίο σχεδιασμό. Με πλήρη δημοκρατική θωράκιση: δημόσιες συνεδριάσεις, ανοιχτά πρακτικά, ανοιχτές συμβάσεις, λογοδοσία.

Οι επιμέρους Δήμοι διατηρούν τις τοπικές τους αρμοδιότητες και ένας μητροπολιτικός σύνδεσμος αποκτά συγκεκριμένες κυβερνητικές αρμοδιότητες για όσα ξεπερνούν τα όρια ενός Δήμου. Είναι και αυτό κοινή λογική: ένα πρόβλημα που αφορά ολόκληρη την Αθήνα χρειάζεται έναν θεσμό ικανό να αποφασίζει για ολόκληρη την Αθήνα.

Αληθινή Αυτοδιοίκηση

Η τρίτη τομή αγγίζει την ίδια τη βάση της Δημοκρατίας: την επανασύσταση 100 έως 150 Δήμων που έχασαν την αυτονομία τους.

Ο Καλλικράτης μείωσε τους 1.034 Δήμους σε 325 και δημιούργησε ισχυρότερες διοικητικές μονάδες. Σε αρκετές περιπτώσεις, όμως, συνένωσε τόπους χωρίς κοινή ιστορική, γεωγραφική, κοινωνική ή αναπτυξιακή φυσιογνωμία. Δήμοι που υπήρχαν, με Δήμαρχο, Δημοτικό Συμβούλιο και δυνατότητα να αποφασίζουν για τον τόπο τους, μετατράπηκαν σε Δημοτικές Ενότητες και σήμερα εκπροσωπούνται από έναν, δύο ή τρεις συμβούλους.

Η λύση είναι η είναι επανασύστασή τους. Κάθε απόφαση πρέπει να λαμβάνεται όσο το δυνατόν πιο κοντά στον πολίτη. Αυτό σημαίνει πραγματική αποκέντρωση. Αυτό σημαίνει πραγματική Δημοκρατία. Οι αριθμοί εξηγούν γιατί.

Η Βουλιαγμένη υπήρξε ανεξάρτητος Δήμος. Σήμερα διαθέτει μόλις 3 δημοτικούς συμβούλους σε ένα Δημοτικό Συμβούλιο 35 μελών. Τρεις εκπρόσωποι για έναν τόπο με μοναδικό φυσικό περιβάλλον, τεράστια οικιστική και τουριστική πίεση και μια αναπτυξιακή πραγματικότητα διαφορετική από τη Βάρη και τη Βούλα.

Η πίεση αυτή μεγαλώνει. Η ανάπτυξη του Ελληνικού μεταβάλλει ολόκληρο το νότιο παραλιακό μέτωπο της Αττικής και η Βουλιαγμένη βρίσκεται μπροστά στον κίνδυνο ακόμη εντονότερων φαινομένων υπερτουρισμού. Η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, η φέρουσα ικανότητα, οι χρήσεις γης και το μοντέλο τουριστικής ανάπτυξης απαιτούν μια συνολική στρατηγική για την ίδια τη Βουλιαγμένη.

Ακριβώς το ίδιο ζήτημα αντιμετωπίζει η Οία. Η Δημοτική Ενότητα Οίας διαθέτει μόλις 2 συμβούλους σε Δημοτικό Συμβούλιο 25 μελών. Κι όμως, εκεί κρίνονται η φέρουσα ικανότητα της καλντέρας, οι υποδομές, η διαχείριση του υπερτουρισμού και η προστασία ενός από τα ωραιότερα τοπία της χώρας.

Βουλιαγμένη και Οία αποδεικνύουν γιατί η αληθινή αυτοδιοίκηση είναι κοινή λογική. Όταν ένας τόπος αντιμετωπίζει τόσο μεγάλες οικονομικές, οικιστικές και τουριστικές πιέσεις, χρειάζεται πολιτική δύναμη αντίστοιχη με το μέγεθος των αποφάσεων που πρέπει να πάρει. Με δύο ή τρεις εκπροσώπους σε ένα πολύ μεγαλύτερο Δημοτικό Συμβούλιο δεκάδων μελών αυτή η δυνατότητα είναι εξαιρετικά περιορισμένη.

Η Μακρινίτσα αποτελεί ένα ακόμη αποκαλυπτικό παράδειγμα. Υπήρξε Δήμος Μακρινίτσας. Είχε Δήμαρχο, Δημοτικό Συμβούλιο και τη δυνατότητα να αποφασίζει για έναν ιστορικό τόπο με μοναδική αρχιτεκτονική και φυσική φυσιογνωμία. Σήμερα εκπροσωπείται με 1 μόνο σύμβουλο στους 43 του Δήμου Βόλου. Πόση πραγματική δυνατότητα υπάρχει να διαμορφωθεί ιδιαίτερη πολιτική για την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, του τοπίου και της ανάπτυξης ενός ιστορικού τόπου;

Στα Καρδάμυλα της Χίου η εκπροσώπηση περιορίζεται επίσης σε 1 σύμβουλο στους 39. Ένας τόπος με μεγάλη ναυτική παράδοση, ιδιαίτερο φυσικό περιβάλλον και ξεχωριστή κοινωνική και οικονομική φυσιογνωμία διαθέτει ουσιαστικά μία φωνή στο Δημοτικό Συμβούλιο ολόκληρης της Χίου.

Τα Μαστιχοχώρια αποτελούν ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ένα σύνολο ιστορικών οικισμών οργανωμένων γύρω από ένα προϊόν παγκόσμιας μοναδικότητας, τη μαστίχα, χρειάζεται μια ολοκληρωμένη στρατηγική που συνδέει παραγωγή, πολιτισμό, αρχιτεκτονική, τουρισμό και προστασία του τοπίου. Όμως εκπροσωπούνται μόνο με 3 συμβούλους στους 39.

Στη Λίνδο, με 2 συμβούλους στους 43, το ζήτημα αφορά έναν από τους σημαντικότερους ιστορικούς και τουριστικούς τόπους της Ρόδου. Η προστασία του ιστορικού οικισμού, η τουριστική πίεση, οι υποδομές και το φυσικό περιβάλλον απαιτούν πολιτική σχεδιασμένη για τις ιδιαίτερες ανάγκες του τόπου.

Υπάρχουν όμως και περιοχές όπου η αυτονομία μπορεί να απελευθερώσει μια εντελώς διαφορετική αναπτυξιακή δυναμική.

Η Σούδα διαθέτει 3 συμβούλους στους 43 του Δήμου Χανίων και ταυτόχρονα έναν από τους σημαντικότερους λιμένες της Ανατολικής Μεσογείου. Ναυτιλία, μεταφορές, εφοδιαστική αλυσίδα, κρουαζιέρα και άμυνα δημιουργούν δυνατότητες εθνικής σημασίας. Τρεις εκπρόσωποι σε ένα συμβούλιο σαράντα τριών ανθρώπων έχουν περιορισμένη δυνατότητα να διαμορφώσουν και να υπηρετήσουν μια αυτοτελή μακροχρόνια στρατηγική για έναν τέτοιο κόμβο.

Το Ρίο διαθέτει επίσης 3 συμβούλους στους 43 του Δήμου Πατρέων. Πανεπιστήμιο Πατρών, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο, γέφυρα Ρίου–Αντιρρίου, έρευνα και ανθρώπινο κεφάλαιο δημιουργούν τις προϋποθέσεις για έναν διεθνή κόμβο εκπαίδευσης, έρευνας, καινοτομίας και βιοτεχνολογίας. Για να υπάρξει όμως μια τέτοια στρατηγική χρειάζεται ένας αυτοδιοικητικός θεσμός που έχει ως αποστολή να τη σχεδιάσει και να την υπηρετήσει.

Στις ακριτικές περιοχές το ζήτημα αποκτά εθνική διάσταση. Οι Φέρες στον Έβρο και η Σταυρούπολη στην Ξάνθη χρειάζονται τα εργαλεία για να συγκρατήσουν πληθυσμό, να δημιουργήσουν οικονομική δραστηριότητα και να σχεδιάσουν το μέλλον τους. Οι Φέρες στον Έβρο εκπροσωπούνται με μόλις 3 δημοτικούς συμβούλους στους 35 του Δήμου Αλεξανδρούπολης. Μια ακριτική περιοχή περίπου 7.500 κατοίκων, με ιδιαίτερη γεωγραφική, αγροτική και εθνική σημασία. Η Σταυρούπολη, επίσης, διαθέτει μόνο 1 σύμβουλο στους 35 του Δήμου Ξάνθης. Η διατήρηση ζωντανών αυτών των κοινωνιών αποτελεί ταυτόχρονα αναπτυξιακή, δημογραφική και εθνική πολιτική.

Το Σχέδιο του αυτονόητου

Αυτή είναι η κοινή λογική πίσω από την επανασύσταση 100 έως 150 Δήμων. Αποκαθίσταται η αυτοδιοίκηση εκεί όπου η υπερσυγκέντρωση αφαίρεσε από διακριτές τοπικές κοινωνίες τη δυνατότητα να αποφασίζουν ουσιαστικά για το μέλλον τους.

Οι νέοι Δήμοι χρειάζονται πραγματικές αρμοδιότητες, προσωπικό και πόρους. Οι διαδημοτικές συνεργασίες μπορούν να εξασφαλίσουν οικονομίες κλίμακας εκεί όπου χρειάζονται. Και ισχύει μία αδιαπραγμάτευτη αρχή: καμία αρμοδιότητα δεν μεταφέρεται χωρίς τους αντίστοιχους πόρους και το προσωπικό.

Συμπερασματικά, η λογική του Σχεδίου Αριστοτέλης μπορεί να ειπωθεί πολύ απλά. Όσα μπορούν να αποφασιστούν στον Δήμο, αποφασίζονται στον Δήμο. Όσα ξεπερνούν τα όρια ενός Δήμου, στη μητροπολιτική διοίκηση. Όσα αφορούν την ανάπτυξη μιας ολόκληρης περιοχής, στην Περιφέρεια. Και όσα αφορούν το σύνολο της χώρας παραμένουν στην ευθύνη του κεντρικού κράτους.

Έτσι η εξουσία επιστρέφει ξανά τον πολίτη. Η ευθύνη αποκτά πρόσωπο. Η λογοδοσία πραγματικό περιεχόμενο. Οι τοπικές κοινωνίες ξανακερδίζουν τη δυνατότητα να διαμορφώνουν το μέλλον τους.

Ο Αριστοτέλης το ονόμασε φρόνηση. Η Ευρώπη το ονομάζει επικουρικότητα. Εμείς μπορούμε να το πούμε ακόμη πιο απλά: Δημοκρατία είναι η κοινή λογική.

• Ο Δημήτρης Τζιώτης είναι Σύμβουλος Στρατηγικής και συγγραφέας. Το νέο βιβλίο του με τίτλο «Το Σύνταγμα της νέας Μεταπολίτευσης» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαζήση