Οι ΗΠΑ του Ντόναλντ Τραμπ και η Ευρωπαϊκή Ένωση διατηρούν μια περίπλοκη σχέση.
Από τη μία πλευρά, οι ευρωπαϊκές χώρες και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν δημιουργήσει μερικές από τις ισχυρότερες συμμαχίες από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Ωστόσο, από την έναρξη της δεύτερης θητείας του Τραμπ το 2025, έχουν έρθει σε ανοιχτή σύγκρουση σε σημαντικά ζητήματα: δασμούς, συνεισφορές στο ΝΑΤΟ, την παλαιστινιακή κρατική υπόσταση, τον παρεμβατισμό του Ισραήλ, το επίπεδο στήριξης προς την Ουκρανία και την κυριαρχία της Γροιλανδίας.
Ο ξαφνικός πόλεμος του Τραμπ, σε συνεργασία με το Ιραήλ, κατά του Ιράν είναι η πιο πρόσφατη από αυτές τις συγκρούσεις, και ξεχωρίζει απ’ όλες τις προηγούμενες επειδή κλονίζει σημαντικά την παγκόσμια οικονομία, όπως γράφει σε άρθρο του στο The Conversation ο Καθηγητής Ιστορίας, Roman Fathi.
Ο πόλεμος των ΗΠΑ κατά του Ιράν, παράλληλα με τον πόλεμο του Ισραήλ κατά του Λιβάνου, επιταχύνει μια αξιοσημείωτη αναδιάρθρωση των ευρωπαϊκών συμμαχιών και της στρατηγικής σκέψης για το μέλλον της Ένωσης.
Η ΕΕ έχει περισσότερους από 450 εκατομμύρια κατοίκους και το ΑΕΠ της είναι σχεδόν ισοδύναμο με αυτό των ΗΠΑ ή της Κίνας.
Παρά την πολυμορφική της φύση, και στην πραγματικότητα ίσως εξαιτίας αυτής, αποτελεί παγκόσμιο παράγοντα που μπορεί να ασκήσει σημαντική επιρροή στις διεθνείς υποθέσεις.
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες προσπαθούν τώρα να επιτύχουν μια διαρκή εκεχειρία, και ίσως ακόμη και ειρήνη, μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν, με στόχο την επανέναρξη της κυκλοφορίας στο στενό του Ορμούζ το συντομότερο δυνατό.
Μια σύγκρουση που δεν έχει εγκριθεί από τον ΟΗΕ ή το ΝΑΤΟ
Οι χώρες της ΕΕ υποστηρίζουν πως πιστεύουν στην τάξη που βασίζεται σε κανόνες και στους διεθνείς θεσμούς.
Αυτό δεν οφείλεται μόνο στο δημοκρατικό τους σύνταγμα και τις αξίες τους, αλλά και στο γεγονός ότι τους προσφέρουν καλύτερη προστασία από το «δίκαιο του ισχυρού».
Ο μονομερής πόλεμος του Τραμπ κατά του Ιράν βρίσκεται πολύ πέρα από τις διεθνείς συμβάσεις. Δεν εγκρίθηκε ούτε από εντολή ή ψήφισμα του ΟΗΕ, ούτε από το ΝΑΤΟ.
Ως αποτέλεσμα, οι Ευρωπαίοι ηγέτες αρνήθηκαν να συνδράμουν.
Η Ισπανία και η Ιταλία έχουν αρνηθεί ανοιχτά να επιτρέψουν σε αμερικανικά αεροσκάφη που μεταφέρουν όπλα με προορισμό τη σύγκρουση στο Ιράν να χρησιμοποιήσουν τις βάσεις τους.
Εν τω μεταξύ, η Γαλλία υιοθετεί μια πιο κατά περίπτωση προσέγγιση όσον αφορά την έγκριση ή την άρνηση χρήσης του εναερίου χώρου της στο πλαίσιο επιχειρήσεων που συνδέονται με τη σύγκρουση.
Η Ισπανία, η Ιταλία, η Γερμανία, η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο αρνήθηκαν επίσης να στείλουν άμεση στρατιωτική υποστήριξη για να συνεισφέρουν στον πόλεμο του Τραμπ.
Ωστόσο, η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο είναι πρόθυμα να αναπτυχθούν στο πλαίσιο ειρήνης ή θαλάσσιας ασφάλειας μόλις τελειώσει ο πόλεμος.
Η Ευρώπη ενωμένη, επιτέλους;
Ο πόλεμος του Τραμπ κατά του Ιράν έχει επιταχύνει μια πολύ βαθύτερη, πιο σημαντική διαδικασία, σύμφωνα με το Fathi: τον συντονισμό των Ευρωπαίων ηγετών σε κεντρικά ζητήματα όπως η ευρωπαϊκή στρατηγική ανεξαρτησία στην άμυνα, τη διπλωματία και την ενέργεια.
Από την επιστροφή του Τραμπ στο Οβάλ Γραφείο, έχει σημειωθεί μια διακριτική αλλά σημαντική διαφοροποίηση των διπλωματικών και στρατιωτικών συμφωνιών της ΕΕ με περιφερειακούς εταίρους. Έξι τέτοιες συμφωνίες έχουν υπογραφεί από την ΕΕ, ακολουθούμενες από δώδεκα ακόμη διμερείς συμφωνίες των κρατών μελών της με άλλες χώρες.
Αυτός ο μεγαλύτερος ευρωπαϊκός συντονισμός επικυρώνεται και ενισχύεται από τον πόλεμο στο Ιράν. Η παγκόσμια διαταραχή στην παραγωγή και κυκλοφορία προϊόντων πετρελαίου που προκλήθηκε από το σχεδόν πλήρες κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ προκαλεί επείγουσες ευρωπαϊκές αντιδράσεις.
Στις 17 Απριλίου, στο Παρίσι, οι ηγέτες του Ηνωμένου Βασιλείου και της Γαλλίας, Κίρ Σταρμερ και Εμανουέλ Μακρόν, πλαισιωμένοι από τους Γερμανούς και Ιταλούς ομολόγους τους Φρίντριχ Μερτς και Τζιόρτζια Μελόνι, συνδιεύθυναν μια διάσκεψη για τη ναυσιπλοΐα στο Στενό του Ορμούζ. Σε αυτούς προστέθηκαν 49 άλλες χώρες, με περισσότερα από τα μισά κράτη μέλη της ΕΕ να είναι παρόντα μαζί με εκπροσώπους θεσμικών οργάνων της ΕΕ και διεθνών οργανισμών.
Η συνάντηση πρότεινε την «πλήρη, άμεση και άνευ όρων επαναλειτουργία του Στενού του Ορμούζ». Οι ηγέτες συμφώνησαν να ξεκινήσουν τον σχεδιασμό, από το Λονδίνο την επόμενη εβδομάδα, μιας ουδέτερης αποστολής για τη διασφάλιση της ασφάλειας και της ελεύθερης διέλευσης στο στενό.
Ο πόλεμος στο Ιράν και οι επικρίσεις του Τραμπ προς τον Πάπα έχουν διαρρήξει τη σχέση του Τραμπ με τη Μελόνι, της οποίας η εκλογική βάση έχει αρχίσει να ανησυχεί για την απρόβλεπτη συμπεριφορά του Αμερικανού προέδρου.
Η πρωθυπουργός της Ιταλίας Τζιόρτζια Μελόνι, ο πρωθυπουργός της Βρετανίας Κίρ Σταρμερ, ο πρόεδρος της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν και ο καγκελάριος της Γερμανίας Φρίντριχ Μερτς συναντήθηκαν στο Παρίσι για να συζητήσουν το άνοιγμα του Στενού του Ορμούζ. Michel Euler/AP/AAP
Μια μεταβαλλόμενη τάση
Για κάποιο διάστημα, ο Τραμπ και το κίνημα MAGA είχαν εργαστεί σκληρά, και με κάποια επιτυχία, για να δημιουργήσουν ρήξη μεταξύ των Ευρωπαίων ηγετών. Υποστήριξαν την ακροδεξιά στη Γερμανία, τον Βίκτορ Όρμπαν στην Ουγγαρία και τη Μελόνι στην Ιταλία.
Ωστόσο, μόλις τρεις ημέρες πριν την άφιξη της Μελόνι στο Παρίσι, ο Όρμπαν υπέστη μια τεράστια εκλογική ήττα. Κατά τη διάρκεια των 16 ετών της σιδηράς διακυβέρνησής του στην Ουγγαρία, ο φιλορώσος Όρμπαν είχε ασκήσει κριτική στην Ευρώπη, προκαλώντας σημαντικά προβλήματα στην ΕΕ, καθώς μπλοκάριζε μια σειρά πρωτοβουλιών και παρείχε ευαίσθητες πληροφορίες στον φίλο του Βλαντιμίρ Πούτιν. Η αντικατάστασή του από έναν πιο μετριοπαθή ηγέτη, τον Πέτερ Μαγιάρ, έχει πυροδοτήσει σημαντικές ελπίδες στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις για μεγαλύτερη ενότητα.
Επιπλέον, οι απειλές του να αποκτήσει τη Γροιλανδία μόλις πριν από λίγους μήνες αντιμετωπίστηκαν με άμεσες ευρωπαϊκές αντιδράσεις, όπως η αναστολή μιας εμπορικής συμφωνίας με τις ΗΠΑ σε αναμονή, η έναρξη της επιχείρησης «Arctic Endurance» και η επιβεβαίωση της δανικής και ευρωπαϊκής κυριαρχίας. Η ΕΕ έδειξε για άλλη μια φορά την ικανότητά της να αντισταθεί στις πιέσεις της Ουάσιγκτον και να επιβεβαιώσει τη στρατηγική της αυτονομία.
Προς τα πού κατευθύνεται τώρα η Ευρώπη;
Αυτά τα επεισόδια στις εθνικές και διεθνείς υποθέσεις έχουν προετοιμάσει το έδαφος για μια πιο ενωμένη προσέγγιση της τρέχουσας κρίσης. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες, που τόσο συχνά παρεμποδίζονται από διαιρέσεις που επιδεινώνονται από τη Ρωσία και τις ΗΠΑ, βρίσκονται τώρα σε μια μοναδική θέση για να επηρεάσουν την τρέχουσα κρίση στο Ιράν και το σοκ που προκαλεί στην παγκόσμια οικονομία.
Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι ανησυχίες που τους ενώνουν – ενεργειακή ασφάλεια, πιθανός πληθωρισμός και ανεργία – υπερισχύουν οποιασδήποτε ιδεολογικής συγγένειας προς τη Μόσχα ή την Ουάσιγκτον.
Εκτός από τη μεγαλύτερη διπλωματική ολοκλήρωση των ευρωπαϊκών κρατών μελών, η τρέχουσα κρίση αποτελεί επίσης καταλύτη για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ώστε να επιταχύνει τις προσπάθειές της για τον περιορισμό της κατανάλωσης ορυκτών καυσίμων, τη διασφάλιση των δικτύων εφοδιασμού και την επιτάχυνση της ηλεκτροκίνησης των ευρωπαϊκών οικονομιών μέσω της πυρηνικής ενέργειας και των ανανεώσιμων πηγών.
Παραδόξως, οι κρίσεις στο Ιράν και στο Ορμούζ έχουν – όπως και η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022 – οδηγήσει σε περαιτέρω ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Αυτή η ανανεωμένη πίστη σε μια ευρωπαϊκή φωνή παρατηρείται τόσο μεταξύ των κρατών μελών όσο και μεταξύ των ευρωπαϊκών θεσμών, όπως το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Συμβούλιο Εξωτερικών Υποθέσεων.
Αυτή η προσέγγιση μεταξύ των ευρωπαίων ηγετών αρχίζει να αποδίδει αποτελέσματα πέρα από την ιρανική κρίση. Κατά την επίσκεψή του στον Πολωνό πρωθυπουργό Ντόναλντ Τουσκ στις 20 Απριλίου, ο Μακρόν δήλωσε ότι ήταν «εύλογα αισιόδοξος» για μια «νέα εποχή στην Ευρώπη», ξεκινώντας με μεγαλύτερη υποστήριξη προς την Ουκρανία, η οποία είχε προηγουμένως απορριφθεί με βέτο από τον αποχωρήσαντα Όρμπαν.
Οι σημαντικές αναταραχές που προκάλεσε η επίθεση του Τραμπ στο Ιράν ενδέχεται να έχουν ως παρενέργεια μια πιο αυτόνομη και κυρίαρχη Ευρώπη. Παρά τις εντάσεις μεταξύ των ΗΠΑ και των ευρωπαϊκών κρατών, όλα έχουν συμφέρον για ένα ειρηνικό Ιράν – και Ουκρανία.
Για ορισμένους στην Ευρώπη, ο πόλεμος στο Ιράν μπορεί να επιλυθεί φιλικά εάν επιτευχθεί περαιτέρω συνεργασία μέσω της υποστήριξης των ΗΠΑ στην Ουκρανία.
