Όπως όλα τα χειρότερα πράγματα που μπορεί να αντλήσει κανείς από το εξωτερικό, είναι πια σαφές ότι και στην Ελλάδα έχει καταφτάσει πλέον η «ανδριστική» βιομηχανία των influencers, των κινημάτων των ανδρικών δικαιωμάτων, των απανταχού ανεκδιήγητων που – με το αζημίωτο – προτίθενται να μοιράσουν συμβουλές που θα προστατεύσουν τους άνδρες από τα δεινά που έχουν επιφέρει οι νεωτερισμοί της εποχής, κυρίως δια του φεμινισμού, βάζοντας στο στόχαστρο τη μονάκριβη αρρενωπότητά τους.
Ο αλγόριθμος τους πετάει συνέχεια μπροστά μας. Παραδίδουν σεμινάρια σαγήνευσης γυναικών, διδάσκουν την πραγματικά αρρενωπή προσέγγιση στις διαφορετικές όψεις της ζωής, συμβουλεύουν για την οικονομική επιτυχία (για σκοπούς status, πάντα) ή αποκαλύπτουν με το σταγονόμετρο τα απόκρυφα μυστικά του fitness.
Τη μία, βέβαια, αποδεικνύεται ότι το reel στο οποίο κάποιος τους ζητάει να μοιραστούν το απόσταγμα της πολύχρονης σοφίας τους, προέρχεται από «συνέντευξη» που δεν έγινε ποτέ· την άλλη, οι μεγάλοι μύστες των πολεμικών τεχνών εμφανίζονται να κάνουν sparring με κλειστά μάτια, χωρίς να βλέπουν δηλαδή πού βαράνε. Και φυσικά, δεν μπορούμε να εξετάσουμε ποτέ τι αποτελέσματα φέρνουν στο ερωτικό πεδίο οι συμβουλές που δίνουν οι «ειδικοί».
Θα μπορούσε κανείς να τις θεωρήσει γραφικές παρωδίες αρρενωπότητας, ένα κακό τσίρκο που μετά από συσσωρευμένα περιστατικά εξαπάτησης, αναπόφευκτα θα ξεθυμάνει υπό το βάρος της γελοιότητάς του.
Η εικόνα όμως γίνεται πιο περίπλοκη και απειλητική, όταν συνυπολογίσουμε ότι αυτό αποτελεί σύμπτωμα ενός ευρύτερου προβλήματος. Όταν δούμε δηλαδή πόσο σιωπηλά έχει εξαπλωθεί η δυσπιστία για την «woke ατζέντα» (για την οποία ένα εύστοχο αστείο αναρωτιέται αν αυτή βρίσκεται μαζί μας στο δωμάτιο αυτή τη στιγμή), σε πόσους θεσμικούς θώκους έφτασε ο μισογυνισμός των κινημάτων των πατεράδων, πώς καθιερώθηκε ως επιδέξιος πολιτικός τυχοδιωκτισμός η επίκληση στα δύο φύλα, και πολλά ακόμα.
Αυτή είναι η πραγματικότητα που διαμορφώθηκε στην Ελλάδα, γύρω και υπέρ της ψήφισης του νόμου Τσιάρα για την υποχρεωτική συνεπιμέλεια, το 2021. Οργανώσεις πατεράδων που πίεσαν για τη νομοθέτησή του μέχρι σήμερα πιέζουν για την περαιτέρω επέκτασή του, την ίδια στιγμή που συσσωρεύονται οι καταγγελίες για τις επιπτώσεις του νόμου σε κακοποιημένες γυναίκες και παιδιά.
Μάλιστα, οι εγχώριοι «ανδριστές» ομοιάζουν με τους διεθνείς ομολόγους τους σχεδόν σε όλα: τόσο στη βιομηχανία των απειλών, όσο και στη χρήση εργαλείων όπως η «γονική αποξένωση», η διαβόητη ψευδοεπιστημονική θεωρία που επιστρατεύεται στα δικαστήρια για να απαξιώσει τις καταγγελίες μητέρων και παιδιών για κακοποίηση από τους πρώην συζύγους και πατέρες, με το επιχείρημα ότι είναι ψευδείς και στοχεύουν στην «αποξένωση» του παιδιού από τον πατέρα.
Δυστυχώς, κοιτώντας στην άλλη άκρη του Ατλαντικού έχουμε δει ότι αυτοί οι «ανδριστές» (masculinistes, ως αντιθετικό του féministes) μπορούν ακόμα και να ανελιχθούν σε θέσεις εξουσίας.
Πρόσφατα, ο αμερικανός υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ, ο πολέμαρχος τηλεπαρουσιαστής που αυτοανακηρύχθηκε «υπουργός Πολέμου», προσπάθησε να αμβλύνει τις – για να το θέσουμε κομψά – περιορισμένες επιδόσεις του αμερικανικού στρατού στον πόλεμο με το Ιράν, με μια καμπάνια να επαναφέρει την αρρενωπότητα στις ένοπλες δυνάμεις, κάνοντας μετρήσεις των επιπέδων τεστοστερόνης στους στρατιώτες και προσφέροντας «θεραπεία» για αύξησή τους.
Ο αμερικανός υπουργός Άμυνας, Πιτ Χέγκσεθ. (Πηγή: Wikimedia Commons)
Ο ίδιος άνθρωπος λίγους μήνες πριν, είχε απειλήσει τους Προσκόπους με διακοπή της χρηματοδότησής τους γιατί δεν προάγουν αρκετά τις «αρρενωπές αξίες». Όλο αυτό χαρακτηρίστηκε σκωπτικά από το αμερικανικό The Intercept ως «κρίση της αρρενωπότητας του Πιτ Χέγκσεθ».
Το πραγματικό ερώτημα, ωστόσο, είναι ποια είναι η αγορά στην οποία δραστηριοποιούνται όλοι αυτοί, πότε, γιατί και στη βάση ποιων προβληματισμών αναδύθηκε το ελντοράντο των ευκαιριών για επιδιόρθωση της αρρενωπότητας. Διαβάζοντας το εξαιρετικά διαυγές βιβλίο του Φρανσίς Ντιπιουί-Ντέρι Η Κρίση της Αρρενωπότητας: Αυτοψία Ενός Επίμονου Μύθου, που πρόσφατα κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Στάσει Εκπίπτοντες, θα απαντούσαμε: στην Αρχαία Ρώμη.
Οι πρώτες «κρίσεις» της αρρενωπότητας
Πράγματι, από το 195 π.Χ. ανιχνεύει ο καναδός συγγραφέας των προβληματισμό του Κάτωνα του Πρεσβύτερου για τις επιπτώσεις που θα έχει στους άνδρες – και άρα στην πολιτεία – η απλή απαίτηση των γυναικών να έχουν το δικαίωμα να φορούν χρωματιστά ρούχα και να οδηγούν κάρα!
Ανάλογοι προβληματισμοί αναδύονται έκτοτε σε πλήθος διαφορετικών ιστορικών φάσεων, από την Αναγέννηση, μέχρι την ελισαβετιανή Αγγλία και τη Γαλλική Επανάσταση, με λίγο-πολύ κοινά μοτίβα: δαιμονοποίηση των γυναικών και ακόμα περισσότερο, ένας κίνδυνος για το κοινωνικό σώμα ή την πολιτεία από την «εκθήλυνση» και την υπονόμευση των κεκτημένων της ανδρικής κυριαρχίας.
Ο Ντιπιουί-Ντέρι παρατηρεί τα κοινά μοτίβα στις διάφορες εποχές, χωρίς απαραιτήτως να ισχυρίζεται ότι τους τελευταίους είκοσι δύο αιώνες υπάρχει ένα συνεχές στη ρητορεία περί «κρίσης της αρρενωπότητας». Άλλωστε, για να φτάσουμε στη σημερινή πραγματικότητα του αντιφεμινιστικού λόγου που κρύβεται πίσω από την κρίση της αρρενωπότητας, μπορούμε ακολουθώντας την καταγραφή του συγγραφέα να διαλέξουμε διαφορετικές αφετηρίες.
Ένας τέτοιος ιστορικός κύκλος που φτάνει ως το σήμερα ανοίγει τον 19ο αιώνα, όταν οι αποξενωτικές επιπτώσεις της εκβιομηχάνισης προσλαμβάνουν έμφυλα χαρακτηριστικά. Η χρήση των μηχανών άλλοτε παρουσιάζεται ως παράγοντας εκθήλυνσης του εργατικού δυναμικού, άλλοτε ως βαριά δουλειά, κατάλληλη μόνο για πραγματικούς άνδρες. Σε αντίστοιχα σχήματα εγγράφονται και άλλες αλλαγές της εποχής, από την κατάργηση της δουλείας στις ΗΠΑ, ως το αίτημα των απανταχού σουφραζετών για δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες.
Όπως δείχνει ο Ντιπιουί-Ντερί, οι λευκοί άνδρες που απειλούνται από τις αλλαγές της νεωτερικότητας, δεν είναι μία αυθαίρετη κατασκευή, αλλά μια φιγούρα που παράγει πολιτική στο πεδίο. Οργανώνεται σε συλλόγους, λέσχες, σωματεία, ενορίες και άλλους φορείς ρητά αφοσιωμένους στην αντιφεμινιστική δραστηριότητα, ενώ σε πλήθος περιπτώσεων επηρεάζει ή ακόμα και διαμορφώνει τις πολιτικές, ενίοτε και στρατιωτικές, αποφάσεις. Είναι ένα φαινόμενο που στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα εμφανίζεται με μια κάποια ποικιλομορφία στην Αμερική, την Αγγλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία και αλλού.
Σε πολλές από αυτές τις περιπτώσεις, η κρίση της αρρενωπότητας θεωρείται ως παθογένεια της κατάστασης του έθνους, ως αιτία υπονόμευσης του αξιόμαχού του και ως εκφυλιστική νόσος που απειλεί την ευημερία του. Γι’ αυτό σε κάθε εκδήλωση αυτής της ρητορικής, βρίσκουμε τους υπέρμαχούς της να τη θέτουν στην υπηρεσία όχι μόνο του σεξισμού, αλλά και του εθνικισμού, της πολεμοκαπηλείας, του ρατσισμού και της πάταξης των εργατικών διεκδικήσεων, συχνά μέσω ενός «εξανδρισμού» της εργατικής ταυτότητας που την καθιστά πρόθυμα υπάκουη στους εργοδότες.
Ταυτόχρονα, αυτή η γραμμή σκέψης φαίνεται να προσκρούει συχνά στο ίδιο πρόβλημα. Κρούει μεν τον κώδωνα του κινδύνου ενάντια στα αιτήματα των γυναικών και άλλων καταπιεζόμενων ομάδων, χωρίς ποτέ να μετράει το μέγεθος της ανδρικής κυριαρχίας. Σε κάθε φάση που μελετά ο συγγραφέας στην οποία διατυπώθηκε κάποιος ισχυρισμός περί κρίσης της αρρενωπότητας, αποδεικνύεται ότι αυτός που το ισχυριζόταν, είχε ξεχάσει να δει ποιος ελέγχει την οικονομική και πολιτική εξουσία, τον στρατό, τα μέσα, τις τέχνες κ.ο.κ.
Περιττό να ειπωθεί ότι η γραμμή από τον μεσοπολεμικό αντιφεμινισμό ως τον σημερινό τραβιέται αδιάκοπα. Δεν είναι μόνο η τωρινής κοπής εκστρατεία τεστοστερόνης της κυβέρνησης του MAGA στην Αμερική, αλλά μπορούμε να γυρίσουμε κι εδώ στο μακρινό 1994, όταν σε αφιέρωμα με τίτλο «Ο Φαλλός του Έθνους», η δημοσιογραφική ομάδα του Ιού στην Ελευθεροτυπία, ανθολογούσε τις κραυγές περί ελλειμματικού ανδρισμού από την ελληνική ακροδεξιά.
Ο ανδρισμός γίνεται «κινηματικός»
Ένας δεύτερος κύκλος, ανοίγει με το δεύτερο κύμα του φεμινισμού από τη δεκαετία του 1960. Ο Ντιπιουί-Ντερί ανιχνεύει την εξέλιξη ομάδων ανδρών που αρχικά συγκροτήθηκαν με διάθεση υποστήριξης του φεμινιστικού κινήματος, προτού οι εσωτερικές τους διεργασίες εκτραπούν προς την κατεύθυνση του μισογυνισμού.
Παράλληλα, ένας ανδριστικός «κινηματισμός» με ρητή στόχευση ενάντια στον φεμινισμό αρχίζει να εξαπλώνεται τις επόμενες δεκαετίες στον πλανήτη και δημιουργεί σταδιακά το σύμπαν που γνωρίζουμε σήμερα: ομάδες πατεράδων, ομάδες ανδρικών δικαιωμάτων, pick-up artists, θρησκευτικές και παραθρησκευτικές οργανώσεις που κηρύσσουν τον πόλεμο στον φεμινισμό.
Ειδικά στις ομάδες πατεράδων που έχουν και το δικό τους ξεχωριστό – και εξόχως διαφωτιστικό – κεφάλαιο στο βιβλίο, ο Ντιπιουί-Ντερί βλέπει την πιο «επιδραστική και μαχητική» τάση στο κίνημα των ανδρών.
Η ιστορία αυτών των ομάδων παρουσιάζει εντυπωσιακές ομοιότητες, ασχέτως της χώρας και της στιγμής στην οποία εμφανίζονται. Η βία που ασκούν έχει φτάσει σε δολοφονία γυναικών, παιδιών, ακόμα και οικογενειακών δικαστών. Οι σχετικές οργανώσεις δεν στηρίζουν ανοιχτά αυτές τις πρακτικές, αλλά πολύ συχνά τις συναντάμε να υιοθετούν μια ρητορική για τέτοια περιστατικά που ξεπλένει τέτοιες πράξεις ως κινήσεις απόγνωσης των δυστυχισμένων πατεράδων.
Ταυτόχρονα, εξαπολύουν μαζικές εκστρατείες παρενόχλησης και εκφοβισμού κυρίως κατά των πρώην συζύγων τους, αλλά όχι μόνο, ενώ τις κατηγορούν συστηματικά για ψευδείς καταγγελίες κακοποίησης των γυναικών και των παιδιών τους.
Ας σημειωθεί ότι ο συγγραφέας μελετά συστηματικά τον δημόσιο λόγο των εκπροσώπων και ηγετών αυτών των ομάδων, όπου βρίσκει από κοινά μοτίβα προσπάθειας να αποφύγουν την πληρωμή της διατροφής, μέχρι πολύ σκοτεινότερα σημεία, όπως υπαινικτικές υπερασπίσεις της παιδοφιλίας ως μεθόδους σωστής πατρικής ανατροφής.
Όμως τα κινήματα των πατεράδων δεν είναι η μοναδική έκφανση του ανδριστικού λόγου στο σήμερα. Υπάρχουν οι λεγόμενοι “incels”, υπάρχει η κουλτούρα του red pill που προσπαθεί να υποστηρίξει ότι οι άνδρες είναι οι πραγματικοί καταπιεζόμενοι στο σήμερα και υπάρχουν και οι διάφοροι υβριδισμοί και μεταλλάξεις που έχουν πολλαπλασιαστεί στην εποχή της παγκόσμιας τραμπικής επιρροής.
Το κοινό που μοιράζονται όλες αυτές οι μεταμορφώσεις είναι ότι βασίζονται σε μύθους θυματοποίησης των ανδρών που, όπως αποδεικνύεται, δεν αντέχουν στην εξονυχιστική κριτική. Ο Ντιπιουί-Ντερί αφιερώνει το τελευταίο κομμάτι του βιβλίου σε μία πολύ προσεκτική, τεκμηριωμένη, αυστηρή και γι’ αυτό πολύτιμη αποδόμηση όλων των ισχυρισμών που προβάλλουν οι απανταχού ρήτορες των ανδριστικών κινημάτων, από τους λόγους πίσω από τις αυτοκτονίες των ανδρών μέχρι την ψευδοθεωρία της «γονικής αποξένωσης».
Στο φως της σημερινής κατάστασης, το βιβλίο του Ντιπιουί-Ντερί αποτελεί μία πολύτιμη συμβολή στην κατανόηση των ριζών, αλλά και του έωλου χαρακτήρα των ισχυρισμών που προτάσσουν οι ανδριστές, σταδιακά όλο και περισσότερο συσπειρούμενοι γύρω από τις διάφορες μορφές της δυτικής άκρας δεξιάς.
Ωστόσο, όσο σκοτεινή κι αν είναι η Ιστορία που αφηγείται ο συγγραφέας, εξακολουθεί να είναι πάρα πολύ αστεία η προσπάθεια του ανδρισμού ανά τα χρόνια να επιβεβαιωθεί σε αντίστιξη με την απειλή της θηλυκότητας: από τις συστάσεις που έχουν διατυπωθεί προς τις γυναίκες να υποδέχονται τον άνδρα που έχει πάει τα σκουπίδια στον κάδο ως πολεμιστή που επιστρέφει από τη μάχη, μέχρι τον κατά τ’ άλλα κεντρώο και μετριοπαθή Φράνσις Φουκουγιάμα, ο οποίος ξεκίνησε τη δεκαετία του 1990 γιορτάζοντας την έλευση της Pax Americana και στο τέλος της διατύπωνε ανησυχίες ότι η Αμερική έχει εκθηλυνθεί πολύ για να μπορέσει να διατηρήσει αυτή την παγκόσμια τάξη.
