Για σχεδόν δύο χιλιετίες δεσπόζει στη βόρεια Αγγλία, ακολουθώντας κορυφογραμμές και βραχώδεις πλαγιές που ακόμη και σήμερα δυσκολεύουν τους πεζοπόρους. Το Τείχος του Αδριανού θεωρείται ένα από τα πιο εμβληματικά έργα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όμως το πραγματικό του νόημα ίσως βρίσκεται λιγότερο στη στρατιωτική του λειτουργία και περισσότερο στις ιστορίες των ανθρώπων που έζησαν δίπλα του. Αυτή την οπτική εξετάζει σε ανάλυσή του ο Economist, χρησιμοποιώντας το διάσημο μνημείο ως αφετηρία για έναν ευρύτερο προβληματισμό γύρω από την εξουσία, τη μνήμη και τη μοίρα των αυτοκρατοριών.
Ένα έργο που εντυπωσιάζει ακόμη και σήμερα
Η πιο εντυπωσιακή εικόνα του τείχους συναντάται στο Winshields Crags, το υψηλότερο σημείο της διαδρομής του. Εκεί, το οχυρωματικό έργο υψώνεται πάνω από έναν απόκρημνο βράχο, προκαλώντας ακόμη και σήμερα δέος στους επισκέπτες. Η ανάβαση είναι απαιτητική ακόμη και για όσους διαθέτουν σύγχρονο εξοπλισμό, γεγονός που κάνει πολλούς να αναρωτιούνται πώς οι Ρωμαίοι λεγεωνάριοι κατάφεραν να μεταφέρουν και να τοποθετήσουν τους τεράστιους λίθους πριν από περίπου 1.900 χρόνια.
Το τείχος άρχισε να κατασκευάζεται το 122 μ.Χ., έπειτα από διαταγή του αυτοκράτορα Αδριανού. Μέσα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα δημιουργήθηκε ένα οχυρωματικό σύστημα μήκους περίπου 117 χιλιομέτρων, που διέσχιζε το στενότερο σημείο της ρωμαϊκής Βρετανίας.
Απεικόνιση Lidar του τμήματος του Τείχους του Αδριανού που περιλαμβάνει το Milecastle 39 και το πέρασμα Sycamore Gap.
Μια φρουρά από κάθε γωνιά της αυτοκρατορίας
Για σχεδόν τρεις αιώνες, την άμυνα του τείχους δεν ανέλαβαν μόνο Ρωμαίοι από την Ιταλία. Στις φρουρές υπηρετούσαν στρατιώτες από ολόκληρη την αυτοκρατορία, μεταξύ τους Σύροι τοξότες, Θράκες ιππείς και άλλες βοηθητικές μονάδες που είχαν μεταφερθεί χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τις πατρίδες τους.
Σήμερα, αντί για στρατιώτες, τη διαδρομή διασχίζουν πεζοπόροι, οικογένειες και ταξιδιώτες από όλο τον κόσμο. Το ερώτημα όμως παραμένει: τι αντιπροσώπευε πραγματικά αυτό το τεράστιο έργο;
Πέρα από τις μάχες και τους στρατηγούς
Όπως επισημαίνει ο Economist, μεγάλο μέρος της αρχαίας ιστορίας περιστρέφεται γύρω από πολέμους, στρατιωτικές επιχειρήσεις και αυτοκράτορες. Οι ανθρώπινες εμπειρίες όσων έζησαν σε τέτοιους τόπους συχνά μένουν στη σκιά των αφηγήσεων για κατακτήσεις και συγκρούσεις.
Η εικόνα αυτή αλλάζει όταν κανείς επισκεφθεί τη Βιντολάντα, το ρωμαϊκό φρούριο και γειτονικό οικισμό που βρίσκονται κοντά στο τείχος. Εκεί, τα αντικείμενα που έχουν έρθει στο φως προσφέρουν μια σπάνια ματιά στην καθημερινότητα των κατοίκων.
Ανάμεσα στα ευρήματα υπάρχουν παιδικά παπούτσια, ένα ξύλινο παιχνίδι σε σχήμα σπαθιού, προσωπικά αντικείμενα και επιστολές. Σε έναν αμφορέα κάποιος είχε χαράξει το όνομά του, προφανώς για να αποτρέψει τους συναδέλφους του από το να του πάρουν τις ελιές, μια λεπτομέρεια που θυμίζει τη σύγχρονη συνήθεια να γράφει κανείς το όνομά του στα τρόφιμα ενός κοινόχρηστου ψυγείου – για να αποφύγει κάποιο ξέσπασμα όπως αυτό του Ρος από την τηλεοπτική σειρά «Τα Φιλαράκια», φέρ’ ειπείν, όταν συνάδελφός του έφαγε το αγαπημένο του σάντουιτς.
Οι αρχαιολόγοι βρήκαν επίσης σπασμένα κομμάτια ενός πολυτελούς γυάλινου αγγείου σε διαφορετικά σημεία του χώρου. Μία από τις ερμηνείες που έχουν διατυπωθεί είναι ότι μια νεαρή δούλη το έσπασε κατά λάθος και προσπάθησε να εξαφανίσει τα ίχνη σκορπίζοντας τα θραύσματα.
Ιδιαίτερα συγκινητικές είναι και οι ξύλινες πινακίδες με χειρόγραφα μηνύματα. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει μια πρόσκληση της συζύγου ενός διοικητή προς μια φίλη της για τα γενέθλιά της, ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα δείγματα προσωπικής αλληλογραφίας στη Βρετανία.
Ήταν πράγματι απαραίτητο το τείχος;
Η παραδοσιακή αντίληψη θέλει το Τείχος του Αδριανού να αποτελεί μια αμυντική γραμμή απέναντι στις φυλές που ζούσαν βόρεια των ρωμαϊκών εδαφών. Ωστόσο, η εικόνα ίσως ήταν πιο σύνθετη.
Ο ιστορικός Γκρεγκ Γουλφ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, σημειώνει ότι, σε σύγκριση με άλλα σύνορα της αυτοκρατορίας, η περιοχή δεν ήταν ιδιαίτερα επικίνδυνη. Οι πληθυσμοί που ζούσαν πέρα από το τείχος ήταν αραιοί και δεν αποτελούσαν διαρκή στρατιωτική απειλή.
Επιπλέον, το ίδιο το τείχος δεν λειτούργησε ποτέ ως ένα απόλυτα κλειστό σύνορο. Οι ρωμαϊκές λεγεώνες προχώρησαν αρκετές φορές ακόμη βορειότερα, ενώ ο διάδοχος του Αδριανού κατασκεύασε αργότερα ένα δεύτερο τείχος, το Τείχος του Αντωνίνου, σε ακόμη πιο βόρεια θέση.
Για τον Γουλφ, το μνημείο θα μπορούσε να ιδωθεί όχι μόνο ως στρατηγικό έργο, αλλά και ως μια ισχυρή δήλωση του κύρους και της προσωπικής φιλοδοξίας του ίδιου του αυτοκράτορα Αδριανού.
Η τοποθεσία του Τείχους του Αδριανού, στη σημερινή βόρεια Αγγλία, και αργότερα του Τείχους του Αντωνίνου, στη σημερινή κεντρική ζώνη της Σκωτίας
Από αμυντικό έργο σε ιστορικό τοπίο
Με την παρακμή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στις αρχές του 5ου αιώνα, οι μισθοί των στρατιωτών σταμάτησαν να καταβάλλονται, οι ενισχύσεις εξέλιπαν και οι τελευταίες φρουρές βρέθηκαν να υπερασπίζονται κυρίως τους εαυτούς τους. Όπως συνέβη και με την ίδια την αυτοκρατορία, έτσι και το τείχος έχασε σταδιακά τον αρχικό του ρόλο.
Ο Economist χρησιμοποιεί το παράδειγμα αυτό για να υποστηρίξει ότι τα μεγάλα τείχη και τα μνημεία που κατασκευάζονται ως επίδειξη ισχύος σπάνια διατηρούν για πάντα τον σκοπό τους. Με το πέρασμα του χρόνου μετατρέπονται σε ερείπια, αξιοποιούνται ως οικοδομικό υλικό ή αποκτούν μια εντελώς διαφορετική σημασία για τις επόμενες γενιές.
Σήμερα, το Τείχος του Αδριανού αποτελεί έναν από τους δημοφιλέστερους πεζοπορικούς προορισμούς της Βρετανίας. Εκεί όπου άλλοτε περιπολούσαν στρατιώτες μακριά από τις οικογένειές τους, πλέον περπατούν ταξιδιώτες που αναζητούν την ιστορία, το τοπίο και την εμπειρία μιας διαδρομής που έχει πάψει προ πολλού να χωρίζει ανθρώπους και έχει μετατραπεί σε τόπο συνάντησης με το παρελθόν.
