Άνοιξε τη δερμάτινη τσάντα στο τραπέζι του ξενοδοχείου «Κάμπερλαντ» του Λονδίνου και έβγαλε τα χαρτιά που είχαν συνταχθεί προ ημερών στο τεχνικό γραφείο του Άκη Τσοχατζόπουλου στο Μόναχο ως προσχέδιο για τη διακήρυξη του νέου κόμματος.
«Πρόεδρε, να σου διαβάσω τις πρώτες γραμμές για το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα…» Πήρε μια ανάσα, την ίδια ώρα που ο αρχηγός του ΠΑΚ (σ.σ. Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Κίνημα) Ανδρέας Παπανδρέου άναβε την πίπα του, και συνέχισε.
«Μ’ αρέσει το όνομα που βγάλατε, Κίμωνα. Δείχνει τη μετεξέλιξη του ΠΑΚ σ’ ένα σοσιαλιστικό κίνημα. Μπράβο! Αλλά για προχώρησε…» απάντησε ο Ανδρέας Παπανδρέου.
«ΤΑ ΝΕΑ», 9.3.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Η συζήτηση —15 Αυγούστου ’74— κράτησε λίγη ώρα. Ετοιμάστηκαν οι βαλίτσες. Και την άλλη μέρα φορτώθηκαν όλα στο αεροπλάνο με ενδιάμεσο προορισμό τη Θεσσαλονίκη και μετά Αθήνα. Στο αεροπλάνο μπήκαν ο Ανδρέας Παπανδρέου, η Μαργαρίτα και ο Γιώργος Παπανδρέου, ο Μιχάλης Ζιάγκας, ο Κίμων Κουλούρης, η Αγγέλα Κοκκόλα και ο Μάκης Παπασταύρου.
Το βράδυ έφτασαν στην Αθήνα, όπου τους έγινε πρωτοφανής σε ενθουσιασμό υποδοχή στο Ελληνικό και αμέσως μετά κατευθύνθηκαν όλοι στο ξενοδοχείο «Καστρί», πλάι στη βίλα «Γαλήνη» (δώρο της Κυβέλης στον Γεώργιο Παπανδρέου).
Κι ενώ οι διεργασίες έπαιρναν και έδιναν για το αν θα «είναι δημοκρατικός ο σοσιαλισμός» ή σκέτος «σοσιαλισμός», τα στελέχη της Δημοκρατικής Άμυνας (Δ.Α.), της αντιστασιακής οργάνωσης που ιδρύθηκε την πρώτη ημέρα της χούντας στο τότε σπίτι του Κώστα Σημίτη, στην οδό Δεινοκράτους στη Δεξαμενή, συζητούσαν αν θα συνεργασθούν με τον Ανδρέα Παπανδρέου.
«ΤΑ ΝΕΑ», 9.3.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Η πρώτη —ουσιαστικά— διάσπαση της Δ.Α. είχε επέλθει από το 1968, όταν στελέχη της όπως ο Κώστας Σημίτης, ο Σάκης Καράγιωργας, ο Μάνος Δελούκας, ο Χρήστος Ροκόφυλλος και άλλοι είχαν ταχθεί ανοικτά υπέρ της συνεργασίας με τον Ανδρέα Παπανδρέου και το ΠΑΚ.
Υπήρξε και μία μικρότερη διάσπαση, όταν στη μεταπολίτευση ορισμένοι από τη Δημοκρατική Άμυνα —στο σπίτι του στρατηγού Ιορδανίδη στο Ψυχικό— αποφάσισαν τη συνεργασία με την κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή.
Η τρίτη περιπέτεια της Δ.Α. —σε σχέση πάντα με το αν θα πρέπει να γίνει συνεργασία με τον Ανδρέα Παπανδρέου και το ΠΑΚ, το οποίο θα μετεξελισσόταν σε ΠΑΣΟΚ— σημειώθηκε λίγο αργότερα στη βίλα του Λουμίδη στη Φιλοθέη και στον Εμπορικό Σύλλογο στην οδό Μητροπόλεως.
«ΤΑ ΝΕΑ», 9.3.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Οι περισσότεροι τάχθηκαν —ψηφίζοντας—υπέρ της συνεργασίας υπό όρους με τον Ανδρέα Παπανδρέου. Κι έτσι, οι Σάκης Καράγιωργας, Βασίλης Φίλιας, Γεράσιμος Νοταράς, Χρήστος Ροκόφυλλος, Νίκος Κωνσταντόπουλος και Στέλιος Νέστωρ ανέλαβαν να διαπραγματευθούν με τα στελέχη του ΠΑΚ.
Τελικώς επετεύχθη συμφωνία που καταγράφηκε σ’ ένα δισέλιδο «πρωτόκολλο ενοποίησης Δ.Α. – ΠΑΚ», όπου οριζόταν ότι περίπου το 25% των οργάνων του νέου κόμματος που θα προέκυπτε θα ήταν στελέχη από τη Δημοκρατική Άμυνα.
Φυσικά, μια «συμφωνία κορυφής» είναι από τη φύση της τρωτή. Και οι αλληλοκατηγορίες δεν άργησαν να εκτοξευθούν και από τις δύο πλευρές, κυρίως όταν το μικρό ποσοστό του 13% των εκλογών του ’74 που έλαβε το ΠΑΣΟΚ έπεσε ως κεραυνός στα κεφάλια όλων.
«ΤΑ ΝΕΑ», 9.3.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
«Ελίτ θέλουν να κάνουν το κόμμα», «είναι στεγνοί σοσιαλδημοκράτες», «θα μας φτάσουν στην Κεντροδεξιά» ήταν μερικά από τα συνθήματα των στελεχών του ΠΑΚ που πρόσκεινταν στον Ανδρέα Παπανδρέου. «Θέλουν το κόμμα να είναι του ενός ανδρός», «δεν θέλουν δημοκρατικές διαδικασίες», «οι αντρεϊκοί θέλουν να τα ελέγξουν όλα» έλεγαν τα στελέχη της Δημοκρατικής Άμυνας.
Η ρήξη δεν άργησε να φτάσει κυρίως με το Προσυνέδριο τον Μάρτιο του ’75, όπου χλευάστηκε και ένας από τους κορυφαίους αντιστασιακούς, ο καθηγητής της Παντείου Σάκης Καράγιωργας.
Συνέβησαν πολλά. Το συνέδριο αναβλήθηκε για δέκα ολόκληρα χρόνια. Έπεσε ακόμη και ξύλο. Σταμάτησε η έκδοση του περιοδικού «Αγωνιστής» στο πιεστήριο. Και τελικώς, ύστερα από σειρά διαγραφών και παραιτήσεων μελών που δεν ήταν μόνον της Δ.Α., αλλά και του ΠΑΚ, βρέθηκαν εκτός ΠΑΣΟΚ ακόμη και στελέχη όπως η Μελίνα Μερκούρη, η Αμαλία Φλέμινγκ, η Αγγέλα Κοκκόλα.
«ΤΑ ΝΕΑ», 9.3.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Η σύγκρουση του ’75 ήταν σφοδρή και καθοριστική, όπως και αυτή του ’76, για την πορεία του ΠΑΣΟΚ. Η κορυφή της πυραμίδας αποδεκατίσθηκε. Η κυρίαρχη άποψη ήταν τότε ότι με τις διαγραφές εκείνες ο Ανδρέας Παπανδρέου και το ΠΑΣΟΚ προχώρησαν ευκολότερα προς την εξουσία. Η άποψη της μειοψηφίας ήταν ότι με τον απορφανισμό του Κινήματος από στελέχη όπως ο Σάκης Καράγιωργας, και αργότερα ο Δημήτρης Λιβιεράτος και ο Γιάννης Τσεκούρας, αλλοιώθηκε ο χαρακτήρας ενός σοσιαλιστικού κινήματος.
*Άρθρο του δημοσιογράφου και συγγραφέα Γιάννη Ε. Διακογιάννη (1957-2006), που έφερε τον τίτλο «Άμυνα: η προσχώρηση και η ρήξη» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» την Τρίτη 9 Μαρτίου 1999.
Σήμερα συμπληρώνονται 52 χρόνια από την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ (3 Σεπτεμβρίου 1974).
Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο Σάκης Καράγιωργας ανακοινώνει τη συνεργασία της Δημοκρατικής Άμυνας με το ΠΑΣΟΚ. Δεξιά του, ο Άκης Τσοχατζόπουλος, και αριστερά του, ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Κώστας Σημίτης.
