Πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια, η δημοσίευση της εμβληματικής μελέτης «The Spirit Level» αποκάλυπτε με αδιάσειστα στοιχεία αυτό που οι κοινωνίες σε όλο τον κόσμο διαισθάνονταν: ότι η βαθιά οικονομική ανισότητα δεν αποτελεί απλώς ένα οικονομικό μέγεθος, αλλά μια τοξική δύναμη που διαλύει τον κοινωνικό ιστό, διαβρώνει την εμπιστοσύνη και υπονομεύει τη δημόσια υγεία.
Σήμερα, διαπιστώνει το Social Europe, η διάγνωση παραμένει η ίδια, όμως η υπομονή των πολιτών απέναντι στις πολιτικές ελίτ φαίνεται πως έχει εξαντληθεί οριστικά. Η σιωπηρή ανοχή δίνει πλέον τη θέση της σε μια γενικευμένη, οργισμένη απαίτηση για ριζική αλλαγή.
Τα ευρήματα από τον τρίτο κύκλο των παγκόσμιων ερευνών του οργανισμού Earth for All φέρνουν στην επιφάνεια μια κοινή γνώμη εντυπωσιακά ενωμένη απέναντι στην οικονομική αδικία.
Η διευρυνόμενη ανισότητα γεννά οργή, διαλύει την εμπιστοσύνη στο σύστημα και ανοίγει τον δρόμο στον αυταρχισμό
Ερευνώντας 17 από τις μεγαλύτερες οικονομίες του πλανήτη, οι οποίες αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 60% του παγκόσμιου ΑΕΠ και πάνω από το ένα τρίτο του πληθυσμού της Γης, τα συμπεράσματα είναι αμείλικτα. Επτά στους δέκα πολίτες δηλώνουν απερίφραστα ότι η οικονομική ανισότητα στη χώρα τους έχει ξεπεράσει κάθε ανεξέλεγκτο όριο. Παράλληλα, τα δύο τρίτα των ερωτηθέντων θεωρούν πλέον δεδομένο ότι το οικονομικό σύστημα είναι δομικά στημένο υπέρ των πλουσίων και των ισχυρών, ενώ σχεδόν το 70% απαιτεί έναν σαρωτικό οικονομικό μετασχηματισμό.
Αυτές οι τοποθετήσεις δεν συνιστούν περιθωριακές διαμαρτυρίες ούτε πρόσκαιρα ξεσπάσματα. Αντιθέτως, αποτυπώνουν μια συντριπτική κοινωνική συναίνεση που διαπερνά τα εισοδηματικά στρώματα, τις πολιτικές ιδεολογίες και τα γεωγραφικά σύνορα. Οι πολίτες αντιλαμβάνονται ότι το κυρίαρχο οικονομικό μοντέλο, το οποίο ιεραρχεί τη συσσώρευση πλούτου πάνω από τη συλλογική ευημερία, έχει αποτύχει παταγωδώς. Παρακολουθούν ένα σύστημα στο οποίο ο ακραίος πλούτος μεταφράζεται άμεσα σε δυσανάλογη πολιτική επιρροή, αφήνοντας την πλειοψηφία των εργαζομένων να απορροφά τους κραδασμούς από τις διαδοχικές κρίσεις του κόστους διαβίωσης, της στεγαστικής ασφυξίας και της διάλυσης της κοινωνικής φροντίδας.
Η ακραία συσσώρευση πόρων στους λίγους αφήνει ψίχουλα στους πολλούς
Η πιο επικίνδυνη παράπλευρη απώλεια αυτής της οικονομικής δυσλειτουργίας είναι η καθίζηση της εμπιστοσύνης στους δημοκρατικούς θεσμούς. Μόλις το 31% των πολιτών πιστεύει σήμερα ότι η κυβέρνησή του θα λάβει αποφάσεις προς όφελος των πολλών κατά τις επόμενες δύο με τρεις δεκαετίες, σημειώνοντας δραματική πτώση από το 40% που καταγραφόταν πριν από μόλις δύο χρόνια. Όταν η πλειοψηφία των ανθρώπων καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι δημοκρατικές διαδικασίες είναι ανίκανες να προστατεύσουν το κοινό συμφέρον, η αίσθηση της συλλογικής μοίρας διαλύεται.
Η κατάρρευση αυτή είναι πλέον ορατή στον καθημερινό βίο. Τα δύο τρίτα των συμμετεχόντων στην έρευνα δηλώνουν ότι η χώρα τους είναι πολύ πιο διχασμένη σήμερα σε σύγκριση με πριν από μία δεκαετία. Οι κοινωνικοί αρμοί υποχωρούν κάτω από την πίεση των εντεινόμενων εντάσεων ανάμεσα σε διαφορετικές πολιτικές παρατάξεις, υψηλά και χαμηλά εισοδήματα, γηγενείς και μετανάστες, αλλά και ανάμεσα σε όσους αγωνιούν για την κλιματική κατάρρευση και σε όσους παραμένουν σκεπτικιστές.
Το πολιτικό κενό και η παγίδα του αυταρχισμού
Αυτή η βαθιά κοινωνική αποδιοργάνωση δεν αποτελεί τυχαίο υποπροϊόν του εκσυγχρονισμού, αλλά το άμεσο αποτέλεσμα της διεύρυνσης των ανισοτήτων. Όσο η οικονομική ανασφάλεια βαθαίνει και η κοινωνική κινητικότητα παραλύει, οι πολίτες αισθάνονται εγκλωβισμένοι, αόρατοι και απελπισμένοι. Σε αυτό το πρόσφορο έδαφος, η πολιτική του μίσους και ο λαϊκισμός ανθίζουν, στοχοποιώντας μετανάστες, μειονότητες ή απρόσωπες ελίτ, προκειμένου να αποπροσανατολίσουν την κοινή γνώμη από τις πραγματικές αιτίες του προβλήματος.
Το πλέον ανησυχητικό εύρημα, ωστόσο, αφορά το πώς αυτή η κρίση εμπιστοσύνης απειλεί τα ίδια τα θεμέλια της δημοκρατίας. Παρότι η υποστήριξη στη δημοκρατία ως αφηρημένη ιδέα παραμένει ισχυρή στο 68%, η πρακτική της εφαρμογή αμφισβητείται ανοιχτά. Τέσσερις στους δέκα ερωτηθέντες δηλώνουν πλέον ότι η χώρα τους θα ευημερούσε περισσότερο υπό την εξουσία ενός «ισχυρού ηγέτη», ο οποίος δεν θα περιορίζεται από κοινοβουλευτικούς ελέγχους και εκλογικές διαδικασίες. Σε ορισμένες αναπτυσσόμενες και μεσαίου εισοδήματος χώρες, το ποσοστό αυτό ξεπερνά ακόμα και το 50%.
Πρόκειται για μια ηχηρή πολιτική προειδοποίηση. Όταν τα παραδοσιακά συστημικά κόμματα αποτυγχάνουν να προσφέρουν ουσιαστικές και δομικές μεταρρυθμίσεις, περιοριζόμενα σε επιδερμικές διαχειριστικές παρεμβάσεις, δημιουργείται ένα επικίνδυνο πολιτικό κενό. Αυτό το κενό θα καλυφθεί αναπόφευκτα από όσους υπόσχονται ριζοσπαστική δράση, αδιαφορώντας πλήρως για τις δημοκρατικές δικλείδες ασφαλείας.
Η ανάγκη για ένα Νέο Κοινωνικό Συμβόλαιο
Παρά το ζοφερό τοπίο, υπάρχουν συγκεκριμένες πρωτοβουλίες που αποδεικνύουν ότι η αλλαγή πλεύσης είναι εφικτή. Στο διεθνές προσκήνιο διαμορφώνεται η ανεξάρτητη επιστημονική Διεθνής Επιτροπή για την Ανισότητα, με την υποστήριξη κρατών όπως η Νότια Αφρική, η Ισπανία, η Νορβηγία και η Βραζιλία, καθώς και του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ και εκατοντάδων ακαδημαϊκών. Ο φορέας αυτός, στα πρότυπα της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή, φιλοδοξεί να προσφέρει τα απαραίτητα επιστημονικά δεδομένα για την καταπολέμηση της συγκέντρωσης του πλούτου.
Ταυτόχρονα, σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, καταγράφονται τολμηρά βήματα. Στην Καλιφόρνια, η επικείμενη ψηφοφορία για την «Πρόταση 40» προτείνει μια έκτακτη φορολόγηση 5% στις περιουσίες των δισεκατομμυριούχων, με σκοπό τη χρηματοδότηση της υγείας, της παιδείας και της σιτιστικής βοήθειας, δημιουργώντας ένα προηγούμενο που ενδέχεται να ακολουθήσουν και άλλες αμερικανικές πολιτείες. Παράλληλα, οι νέες εκθέσεις του ΟΗΕ για την εξάλειψη της φτώχειας πέρα από το στενό πλαίσιο της οικονομικής μεγέθυνσης δείχνουν ότι το αίτημα για υπέρβαση του ΑΕΠ αποκτά διεθνές έρεισμα.
Όλες αυτές οι προσπάθειες, όμως, απαιτούν τη θεμελίωση ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου. Οι προοδευτικές δυνάμεις και οι κυβερνήσεις καλούνται να υπερβούν το στενό δόγμα της αέναης οικονομικής ανάπτυξης και να τοποθετήσουν την ανθρώπινη ευημερία και την περιβαλλοντική βιωσιμότητα στο επίκεντρο της πολιτικής. Οι πολίτες δεν ζητούν πλέον μερικές διορθώσεις σε μια οικονομική μηχανή που υπηρετεί τους λίγους. Απαιτούν έναν εντελώς νέο προορισμό, όπου η κοινωνική συνοχή και η δικαιοσύνη θα διασφαλίζουν μια δημοκρατία προσβάσιμη και ωφέλιμη για όλους.
in.gr
