Ο Κρίστοφερ Νόλαν φέρεται να επέλεξε μαύρη ηθοποιό για το ρόλο της Ελένης στην «Οδύσσεια». Και αυτό ενόχλησε από τον Μασκ μέχρι ένθερμους συμπατριώτες. Για ποιο λόγο μας ενοχλεί η εναλλακτική καλλιτεχνική προσέγγιση ενός μύθου; Και γιατί μας «προσβάλλει» η μαύρη Ελένη; Αν ήταν σαν Σουηδέζα θα ενοχλούσε το ίδιο;
Ο Κρίστοφερ Νόλαν δέχθηκε τη μομφή του Ελον Μασκ για την επιλογή μαύρης ηθοποιού για το ρόλο της Ωραίας Ελένης στην κινηματογραφική «Οδύσσεια». Ο Μασκ έγραψε ότι ο Νόλαν έχασε την αξιοπιστία του. Αλλά αυτό είναι το λιγότερο. Διότι πλέον κατά του Νόλαν πνέουν μένεα οι άνεμοι σε αρκετές αναρτήσεις στα social media. Και μιλάμε για ανέμους που ούτε ο Οδυσσέας δεν βρήκε στο ταξίδι του.
Η Οδύσσεια είναι προϊόν μυθοπλασίας. Για αυτό και έχουν υπάρξει πολλές παραλλαγές στην αφήγηση της. Να δύο πρόσφατες: ο Χωμενίδης στο «Βασιλιά της», μας λέει ότι ολόκληρος Μενέλαος συναίνεσε στη φυγή της Ελένης. Και ο Ζουργός, στα «Χάλκινα κατώφλια», στέλνει τον Οδυσσέα στη γη των Ιουδαίων, αλλάζει την ιστορία της Κίρκης, προσθέτει δικό του πλήρωμα στο καράβι της περιπέτειας. Ουδείς δυσφορεί με κάτι τέτοια. Μπορείς να επεκτείνεις το έπος ως τα όρια της φαντασίας, να το γυρίσεις εντελώς ανάποδα, να παρεμβάλλεις δικές σου ραψωδίες. Μόνο μην πειράξεις το χρώμα της Ελένης.
Αντίστοιχα, σπάνια βλέπουμε αντιδράσεις με τις διασκευές της αρχαίας δραματουργίας. Βλέπεις τα έργα των τραγικών να παρουσιάζονται εντελώς αγνώριστα, έχοντας υποστεί καλλιτεχνική επεξεργασία. Και, υποθέτω, κάπου στον κόσμο θα υπάρχουν και μαύροι ηθοποιοί που ερμηνεύουν ρόλους των μεγάλων τραγικών και του Αριστοφάνη.
Το πρόβλημα, λοιπόν, βρίσκεται στην κινηματογραφική μεταφορά. Για ποιο λόγο; Προφανώς επειδή ο κινηματογράφος διακρίνεται από καθολικότητα. Αυτό που προβάλλεται στο πανί εκλαμβάνεται ως εκδοχή της αλήθειας και όχι ως καλλιτεχνική άποψη πάνω σε ένα έργο μυθοπλασίας. Είναι παγκόσμιας προβολής, συνεπώς δίνει μία εμφατική εκδοχή της αφήγησης, την καθιστά κυρίαρχη. Και εκεί πατάνε διάφορα υποδόρια σύνδρομα μας για την «αυθεντικότητα» του γένους.
Οχι, δεν μιλάμε για Ιστορία, αλλά για τέχνη. Δεν παραχαράσσει κάποιος την ελληνική Ιστορία αν δώσει σε μία μαύρη τον ρόλο της Ελένης. Απλώς προσφέρει άλλη μία καλλιτεχνική ματιά. Αλλωστε και ο Ομηρος δεν περιγράφει λεπτομερώς την Ελένη. Υμνεί την ομορφιά που ήταν τόσο σπουδαία, ώστε να φέρει το κακό. Και εν τέλει, ας μας εξηγήσει κάποιος γιατί ενοχλείται με τη μαύρη Ελένη, αλλά, είναι σίγουρο αυτό, δεν θα τον πείραζε μία Ελένη σαν Σουηδέζα -το ίδιο ξένη θα ήταν με την εικόνα που έχουμε διαμορφώσει.
Η ταινία του Νόλαν είναι μία καλλιτεχνική σπουδή πάνω σε ένα αρχαίο έπος που είναι κτήμα του παγκόσμιου πολιτισμού. Φαντάστηκε την Ελένη μαύρη. Ε, και; Και εμείς φανταζόμαστε έναν Εβραίο που γεννήθηκε στην Ιουδαία να είναι ψηλός, ξανθός και με τέλεια γράμμωση στους κοιλιακούς. Και ξέρετε κάτι; Η τέχνη δεν οφείλει να επιβεβαιώνει την προκατάληψή μας, αλλά να τη φωτίζει. Ακόμα κι αν αυτό μας ενοχλεί.
