Η νέα Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν είναι πολλά. Σίγουρα όχι απλώς το μεγαλύτερο μπλοκμπάστερ της χρονιάς, η κινηματογραφική μεταφορά του ομηρικού έπους κατάφερε να κατακλύσει τα social media, να προσελκύσει θεατές, να αποπλανήσει κριτικούς και να διχάσει την παγκόσμια επικαιρότητα σημειώνουν οι The New York Times.
Στο άρθρο του ο Ross Douthat αναλύει πώς ο Βρετανός σκηνοθέτης πήρε ένα από τα θεμελιώδη κείμενα του δυτικού πολιτισμού —έναν μύθο που όλοι θέλουν να ιδιοποιηθούν— και τον σέρβιρε με τρόπο που επιτρέπει σε κάθε ιδεολογική πλευρά να δει τους δικούς της φόβους, τις δικές της εμμονές και τη δική της ατζέντα.
Οι ερμηνείες για τη νέα ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν κατακλύζουν το διαδίκτυο σαν τα συγκεντρωμένα πλοία του Αγαμέμνονα στην Αυλίδα, καθώς η Οδύσσεια αποδεικνύεται το απόλυτο πεδίο μάχης για τους σύγχρονους «πολιτισμικούς πολέμους».
Αντίθετα με άλλα κλασικά έργα που θεωρούνται υπερβολικά επικεντρωμένα σε ανδρικούς χαρακτήρες (Ιλιάδα), ή σε γυναικείους (οποιοδήποτε της Τζέιν Όστιν), καταθλιπτικά (όπως αρχαίες τραγωδίες) ή θρησκευτικά (βλ. Καινή Διαθήκη), ο ομηρικός μύθος διαθέτει μια οικουμενικότητα που ελκύει τους πάντες.
Από δικαιωμαστές και συντηρητικούς μέχρι φεμινίστριες, σινεφίλ και ακαδημαϊκούς, όλοι διεκδικούν την κυριότητα της ιστορίας του Οδυσσέα και όλοι έχουν κάτι να πουν.
Όλοι έχουν μια ερμηνεία για την Οδύσσεια του Νόλαν, και ίσως αυτό είναι και το μυστικό της εμπορικής επιτυχίας της καθώς ακόμη και οι ορδές των haters, οι επικριτές της ταινίας τροφοδοτούν τη δημοφιλία της
Παίρνοντας το πιο ώριμο υλικό της κλασικής γραμματείας, ο Νόλαν επέλεξε να το παρουσιάσει στην πιο απλοποιημένη και «ήπια» εκδοχή του σημειώνει ο Douthat.
Αφαίρεσε τον ερωτισμό, τους θεϊκούς καβγάδες και το υπερμεγέθες εγώ του ήρωα, αντικαθιστώντας τα με μοτίβα από αμερικανικά γουέστερν, διαλόγους που παραπέμπουν σε νεανική λογοτεχνία και ένα γενικευμένο διδακτικό μήνυμα.
Το «ο πολιτισμός καταρρέει όταν παραβιάζεις τον νόμο του Δία» μεταφράζεται στην ταινία απλώς ως ο «χρυσός κανόνας» συμπεριφοράς.
Ωστόσο, αυτή η έλλειψη αιχμηρότητας είναι που επιτρέπει στο μπλοκμπάστερ να διατηρεί τα θεαματικά του στοιχεία —τον Δούρειο Ίππο, τον Κύκλωπα, τη ματωμένη επιστροφή— προσφέροντας μια απολαυστική εμπειρία στο ευρύ κοινό.
Μια Οδύσσεια, χίλιες ιδεολογικές αναγνώσεις
Η απλότητα του σεναρίου λειτουργεί ως λευκός καμβάς για κάθε πολιτικό αφήγημα.
Ένας φιλελεύθερος μπορεί να δει την κατάρρευση της Εποχής του Χαλκού ως αλληγορία για την κρίση της διεθνούς τάξης πραγμάτων.
Ένας συντηρητικός μπορεί να διακρίνει τις χριστιανικές ενοχές του Οδυσσέα για την καταστροφή της Τροίας.
Παράλληλα, μια λαϊκίστικη ανάγνωση παρουσιάζει τον γυρισμό του ήρωα από έναν αλαζονικό πόλεμο στη Μέση Ανατολή σε μια πατρίδα όπου οι «μνηστήρες» κάνουν κατάχρηση της φιλοξενίας, ως αλληγορία για το μεταναστευτικό ζήτημα στην Ευρώπη.
Ένας φιλελεύθερος μπορεί να δει την κατάρρευση της Εποχής του Χαλκού ως αλληγορία για την παγκόσμια κρίση, ενώ κάποιος λαϊκιστής μπορεί να ερμηνεύσει τον γυρισμό του ήρωα από έναν αλαζονικό πόλεμο στη Μέση Ανατολή σε μια πατρίδα όπου οι «μνηστήρες» κάνουν κατάχρηση της φιλοξενίας, ως αλληγορία για το μεταναστευτικό στην Ευρώπη
Όλοι έχουν μια ερμηνεία για την Οδύσσεια του Νόλαν, και ίσως αυτό είναι και το μυστικό της εμπορικής επιτυχίας της καθώς ακόμη και οι ορδές των haters, οι επικριτές της ταινίας τροφοδοτούν τη δημοφιλία της.
Η κριτική ξεκίνησε από συντηρητικές αιτιάσεις για το συμπεριληπτικό κάστινγκ, πέρασε σε αριστερόστροφες ακαδημαϊκές αποδομήσεις —όπως το εκτενές δοκίμιο της μεταφράστριας Έμιλι Γουίλσον στο London Review of Books— και κατέληξε σε επιθέσεις από δεξιούς ιντερνετικούς κύκλους.
«’Αθλιο σενάριο»
Η Γουίλσον εξαπέλυσε σφοδρή επίθεση στην κινηματογραφική διασκευή του Κρίστοφερ Νόλαν, αποδομώντας το σενάριο ως «άθλιο» και τους χαρακτήρες ως επιφανειακούς και αδικαιολόγητους, στερημένους από ψυχολογικό, πολιτικό και ηθικό βάθος.
Παρότι ο Νόλαν επικαλέστηκε τη δική της διάσημη μετάφραση, η Γουίλσον υποστηρίζει ότι ο Οδυσσέας του Ματ Ντέιμον μετατρέπεται σε έναν συμβατικό, μονοδιάστατο ήρωα δράσης, χάνοντας την ομηρική αμφισημία και την οικουμενική του ευφυΐα.
Η Γουίλσον, η κορυφαία μεταφράστρια της Οδύσσειας που έχει αναφερθεί από τον Νόλαν ως η κύρια πηγή και έμπνευση για τη δική του μεταφορά στον κινηματογράφο, έσταξε δηλητήριο για το έπος του την κριτική της. «Δεν έχει τίποτα πειστικό να πει» έγραψε
Παράλληλα, κατακρίνει τον περιορισμό των γυναικείων χαρακτήρων στο περιθώριο, την επιφανειακή συμπερίληψη στο κάστινγκ, αλλά και το σοβαρό ηθικό ατόπημα της παραγωγής να πραγματοποιήσει γυρίσματα στα κατεχόμενα εδάφη της Δυτικής Σαχάρας.
«Η ‘Οδύσσεια’ του Νόλαν στερείται πολλών από τα στοιχεία που κάνουν σπουδαίο το ποίημα» σημειώνει στο επικριτικό δοκίμιό της με τίτλο Ένας Καθόλου Πολυμήχανος ‘Ανδρας (An Uncomplicated Man).
«Δεν έχει τίποτα πειστικό να πει για τον χρόνο, τη μνήμη, την Ιστορία, τον πόλεμο ή για τη σχέση ανάμεσα στην ένδοξη επιστροφή ενός πολεμιστή και στις ζωές της οικογένειάς του, των αντιπάλων, των συμπολεμιστών, των φίλων και των γειτόνων του. Της λείπει το ψυχολογικό, συναισθηματικό, πολιτικό και ηθικό βάθος. Η αφηγηματική δομή της βασίζεται σε τεχνάσματα. Η γραφή είναι άθλια. Κανένας από τους χαρακτήρες δεν έχει πειστικά κίνητρα για τις πράξεις ή τα λόγια του. Δεν υπάρχουν ερωτικές σκηνές και όλο το φαγητό δείχνει απαίσιο».
«Το πιο ανησυχητικό ηθικό ζήτημα στην ‘Οδύσσεια’ του Νόλαν αφορά την απόφαση να γυριστεί μέρος της ταινίας στα κατεχόμενα εδάφη της Δυτικής Σαχάρας, κανονικοποιώντας έτσι τη συνεχιζόμενη βία εις βάρος των αυτοχθόνων Σαχράουι»
Επιπλέον η αναγνωρισμένη καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια επιτέθηκε στον Νόλαν και για την ηθική των επιλογών του στην παραγωγή της ταινίας.
«Το πιο ανησυχητικό ηθικό ζήτημα στην ‘Οδύσσεια’ του Νόλαν αφορά την απόφαση να γυριστεί μέρος της ταινίας στα κατεχόμενα εδάφη της Δυτικής Σαχάρας, κανονικοποιώντας έτσι τη συνεχιζόμενη βία εις βάρος των αυτοχθόνων Σαχράουι» υπογραμμίζει.
«Είναι ιδιαίτερα εξοργιστικό το γεγονός ότι ο Νόλαν χρησιμοποίησε αυτή τη γη απλώς ως ένα εντυπωσιακό οπτικό φόντο για μια ταινία που τοποθετεί στο επίκεντρο, εξυψώνει και τελικά εξιλεώνει τον ήρωα ενός πολέμου για εδαφικό επεκτατισμό, χάρη στην καθυστερημένη και αποσπασματική αναγνώριση της δικής του ενοχής».
Παρά τη σκληρή της κριτική για το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα, η διακεκριμένη ακαδημαϊκός αναγνωρίζει στον Νόλαν την ικανότητα να δημιουργεί ένα εντυπωσιακό κινηματογραφικό θέαμα που επανενεργοποιεί την ποπ κουλτούρα.
Βέβαια, σε μια απρόσμενη κατακλείδα, η Γουίλσον ευχαριστεί θερμά τον Νόλαν, καθώς η τεράστια επιτυχία της ταινίας έφερε ξανά εκατομμύρια θεατές στις αίθουσες, εκτόξευσε τις πωλήσεις των μεταφράσεων του Ομήρου στα βιβλιοπωλεία και έδωσε μια ανέλπιστη ώθηση στις ανθρωπιστικές και κλασικές σπουδές παγκοσμίως.
Διάλεξε τον εχθρό σου
Όποιο και αν είναι το αποτύπωμα της Οδύσσειας, ο Νόλαν κατάφερε να συλλάβει την απαίτηση της εποχής. Να διασκευάσει ένα θεμελιώδες κείμενο γύρω από τον φόβο ότι ο δυτικός πολιτισμός οδεύει προς το τέλος του, επιτρέποντας σε όλους να κατηγορήσουν όποιον εχθρό επιθυμούν.
Το αποτέλεσμα αυτής της στρατηγικής θα είναι εισπράξεις που θα ξεπεράσουν το ένα δισεκατομμύριο δολάρια, μια λευκή επιταγή για το επόμενο project του και η απόλυτη εξουσία να ορίσει το θέμα για το οποίο θα τσακωνόμαστε όλοι το καλοκαίρι του 2029.
