Όπου βρίσκει ελεύθερο χώρο, στις σχολικές αίθουσες, στους διαδρόμους, στην αυλή ο φασισμός απλώνεται – Πώς αντιδρούμε σε εκδηλώσεις νεοφασισμού στα σχολεία;
Αρκετές ήταν τη φετινή σχολική χρονιά οι αναφορές για οργανωμένη δράση νεοφασιστικών πυρήνων σε σχολεία. Άλλοτε το αποτύπωμα του νεοφασισμού είναι πιο αχνό, μια σβάστικα σε ένα θρανίο, γκράφιτι στις τουαλέτες, χαμηλόφωνα σχόλια στην τάξη. Άλλοτε ο ήχος ακούγεται πιο καθαρά, ένα σύνθημα στη σχολική γιορτή, επιθετικά σχόλια στο μάθημα, ναζιστικοί χαιρετισμοί.
Όπου βρίσκει ελεύθερο χώρο, στις σχολικές αίθουσες, στους διαδρόμους, στην αυλή ο φασισμός απλώνεται: σύμβολα, χειρονομίες, ομάδες που τρομοκρατούν. Τα παιχνίδια ισχύος βρίσκουν εύφορο έδαφος στην εφηβική ορμή, την άγνοια, την ευπιστία, την ανάγκη ένταξης. Το φασιστικό βουητό γυρεύει να σκεπάσει τους άλλους ήχους, να τρομάξει όσους θέλουν να αντιδράσουν, να παγώσει τους υπόλοιπους. Είναι ο ήχος του τρόμου.
Ο φασιστικός λόγος
Ο φασιστικός λόγος, επιθετικός, μισανθρωπικός, πατάει σε υπαρκτά κοινωνικά προβλήματα και τα ανακατεύει με ιστορικά ψέματα για το Ολοκαύτωμα, την Κατοχή, το Πολυτεχνείο και τη Χούντα. Φέτος υπήρξαν αρκετές οργανωμένες προσπάθειες να ματαιωθεί η σχολική γιορτή του Πολυτεχνείου. Ο λόγος αυτός κυκλοφορεί στα σόσιαλ μίντια και ανάμεσα στα παιδιά, αναπαράγει χοντροκομμένα fake news για τους μετανάστες, τον γάμο των ομόφυλων, την πατρίδα που κινδυνεύει, την αντικατάσταση πληθυσμών, τους «προδότες πολιτικούς». Φοράει μανδύα «αντισυστημισμού» και μιας τρέντι μαγκιάς, ριμάρει, κάποτε άναρθρος σαν μουγκρητό, κάποτε ατακαδόρικος, κλέβει λέξεις, αλλοιώνει έννοιες, μιλάει για πατριώτες και τιμή και δικαιώματα και ελευθερίες. Στοχοποιεί, λοιδωρεί, χωρίζει σε δικούς μας και εχθρούς, σε ανθρώπους και υπανθρώπους.
Η φασιστική διείσδυση στα σχολεία δεν είναι φυσικό φαινόμενο, δεν πέφτει σαν τη βροχή. Είναι αποτέλεσμα της δράσης εγκληματικών βίαιων οργανώσεων, της Χρυσής Αυγής και άλλων φασιστικών ομάδων. Αυτές οι απόπειρες δεν υποχωρούν χωρίς συντεταγμένη αποφασιστική παιδαγωγική αντίδραση. Οι φορείς τους γνωρίζουν καλά τι έλεγε ο Χίτλερ το 1937: Όταν ένας αντίπαλος δηλώνει «δε θα σε ακολουθήσω», του απαντώ ήρεμα «τα παιδιά σου ανήκουν ήδη σε μας». Τα παιδιά είναι πάντα ο πρώτος στόχος. Αν εμείς ξέρουμε μια φορά τη σημασία της δημοκρατικής συμπεριληπτικής παιδείας, ακόμα καλύτερα τη γνωρίζουν οι εχθροί της.
Δε χωράει εφησυχασμός
Κάποιοι μπορεί να θεωρήσουν ότι θα μείνουν οι ίδιοι ή τα παιδιά τους αλώβητα από την παρουσία τέτοιων ομάδων. Αφελής σκέψη. Είναι ομάδες που λειτουργούν σαν «αγέλες» με τυφλή υπακοή στον αρχηγό, με βίαιη συμπεριφορά, με λατρεία των όπλων. Είναι πυρήνες με οπαδικά χαρακτηριστικά και διασυνδέσεις με τον χουλιγκανισμό, τα μπραβιλίκια, τον υπόκοσμο της νύχτας, το ποινικό περιθώριο. Πώς μπορεί ένα σχολείο και οι μαθητές να μείνουν ανεπηρέαστοι όταν εισβάλλουν τέτοιες ομάδες που βασίζονται στο «δίκιο» του ισχυρού, στη βία, στη ματσίλα και την τοξική αρρενωπότητα, τη λευκή ανωτερότητα; Εκεί δεν υπάρχει ασφαλής ουδετερότητα. Όποιος δεν είναι «μαζί τους» αντιμετωπίζεται σαν εχθρός. Δε νοείται ασφάλεια σε ένα σχολείο όπου η ανθρώπινη αξία ακυρώνεται.
Εκπαιδευτικές δράσεις
Το σχολείο οφείλει να δείχνει τον άλλο δρόμο. Η διδασκαλία της συμμετοχής, η ενεργοποίηση της σχολικής κοινότητας είναι η απάντηση στον νεοφασιστικό φόβο. Χρειάζονται δράσεις συνεχείς, δράσεις συμπερίληψης, εκπαίδευση στα δικαιώματα του ανθρώπου, αναφορά στην ιστορική διαδρομή του φασιστικού φαινομένου και στο βαθύ αιμάτινο αποτύπωμα που έχει αφήσει στην ανθρωπότητα. Χρειάζονται διαρκείς αναφορές στην προδοτική συμπεριφορά των Ελλήνων φασιστών, από την περίοδο του Μεσοπολέμου και της Κατοχής με τον αντισημιτισμό στη Θεσσαλονίκη, στη δράση των συνεργατών και των δωσιλόγων, στα κατοχικά εγκλήματα, μέχρι τη Χούντα, την προδοσία της Κύπρου, το Πολυτεχνείο. Η μάχη για την ιστορική μνήμη είναι διαρκής. Το ίδιο και η δράση για την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας με διαρκή σύνδεση με όσα σήμερα συμβαίνουν, στις ΗΠΑ, στη Γάζα, στην Ουκρανία, στο Λίβανο. Πρέπει να δείχνουμε στα παιδιά τα πολλά πρόσωπα του τέρατος. Πρέπει να δείχνουμε στα παιδιά και θετικά πρότυπα, ανθρώπους που όρθωσαν και ορθώνουν το ανάστημά τους, που δεν έμειναν αδρανείς παρατηρητές.
Πώς αντιδρούμε σε εκδηλώσεις νεοφασισμού στα σχολεία;
Συχνά οι δημοκρατικοί εκπαιδευτικοί κάνουν πως δεν ακούνε το επίμονο μουγκρητό του θηρίου. Δεν αντέχουν να σταθούν απέναντί του, νιώθουν αδύναμοι ή φοβούνται, δε βρίσκουν υποστήριξη από τη διεύθυνση, υποκύπτουν στη λογική «πού να μπλέκουμε» ή «αν δεν τους δώσεις σημασία θα ξεφουσκώσουν» ή ακόμα «μην τους κάνετε διαφήμιση, μόδα είναι και θα περάσει». Δεν είναι γρίπη ούτε μόδα, δε θα περάσει από μόνη της.
Ξεκινάμε από μια βασική παραδοχή. Ο φασιστικός λόγος, η βία ή η απειλή βίας δεν μπορούν να γίνονται ανεκτά. Δεν είναι μια ακόμα άποψη ο φασισμός, δεν καλύπτεται από την επίκληση στην ελευθερία της γνώμης. Ο φασιστικός λόγος είναι ρητορική μίσους, έγκλημα με τον μανδύα της γνώμης. Κανένα μέλος σχολικής κοινότητας δε μπορεί να ανέχεται λόγο που προπαγανδίζει τον αποκλεισμό, τη στοχοποίηση ομάδων, την άρνηση θεμελιωδών δικαιωμάτων. Κάθε φορά που ακούγεται ανεμπόδιστα τέτοιος λόγος, το μίσος και οι διακρίσεις κανονικοποιούνται, το θηρίο δυναμώνει.
Να μην «τσιμπάμε» στο δήθεν δικαίωμα να εκφραστεί ο μισαλλόδοξος λόγος. Η εμπειρία της Χρυσής Αυγής μας δίδαξε πού οδηγεί η εργαλειοποίηση της δήθεν ελευθερίας της γνώμης.
Οι ίδιοι που τη μέρα φώναζαν ότι δεν τους αφήναμε τάχα να μιλήσουν, τις νύχτες ανενόχλητοι μαχαίρωναν.
Έχει χρέος να τηρήσει και να διαφυλάξει ο εκπαιδευτικός τη λεπτή γραμμή που χωρίζει την έκφραση απόψεων από την διάχυση του μίσους. Με τις απόψεις διαλέγεται, με το μίσος όχι.
Αλλιώς αυτοϋπονομεύεται. Έχει παιδαγωγικό καθήκον, ψύχραιμα, νηφάλια και αποστασιοποιημένα, να διακόψει την έκφραση μισολλοδοξίας. Να δηλώσει ρητά ότι λόγος που αναπαράγει θεωρίες φυλετικής ανωτερότητας, που μιλάει για υπανθρώπους, που προτρέπει σε πράξεις βίας, που επικροτεί το ρατσιστικό έγκλημα δεν έχει θέση στο σχολείο. Είναι λόγος που εχθρεύεται το σχολείο. Λόγος που στοχοποιεί με κριτήριο την καταγωγή, το φύλο, τον σεξουαλικό προστανατολισμό ή την ταυτότητα φύλου είναι λόγος κολάσιμος. Ο φορέας του πρέπει να αντιμετωπίσει τις παιδαγωγικές και πειθαρχικές συνέπειες. Αταλάντευτα. Αυτή η αντιμετώπιση ίσως κάνει καλό και στον ίδιο. Και πάντως με βεβαιότητα τα υπόλοιπα παιδιά-στόχοι πρέπει να προστατευτούν.
Δεν είναι μόνο θέμα των εκπαιδευτικών ο φασισμός
Όταν τέτοια φαινόμενα επαναλαμβάνονται, όταν γίνονται σχολικό μοτίβο οι αγκυλωτοί σταυροί ή τα συνθήματα μίσους, είναι θέμα όλης της σχολικής κοινότητας. Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται να ζητήσει στήριξη, να χτίσει συμμαχίες και δίκτυα στο σχολείο του και σε άλλα σχολεία. Να θέσει το θέμα ανοιχτά. Η διεύθυνση οφείλει να επιληφθεί, ο σύλλογος διδασκόντων να αναγνωρίσει το πρόβλημα και να το αντιμετωπίσει. Μια τακτική «να μην προκαλέσουμε ένταση, να μην αντιδράσουμε, να προστατεύσουμε την ηρεμία στο σχολείο» είναι κατά της ηρεμίας και της ασφάλειας στο σχολείο. Είναι κατά του σχολείου. Η εθελοτυφλία είναι δειλία.
Όταν ένα σχολείο αντιμετωπίζει συστηματικές παρεμβάσεις νεοφασιστικών πυρήνων, το θέμα αφορά την πολιτεία. Οφείλει η Διοίκηση να υποστηρίξει τη σχολική κοινότητα στα μέτρα που θα λάβει, πειθαρχικά και παιδαγωγικά, για την προστασία από πράξεις που διαχέουν κλίμα φόβου, κάνουν κανονικότητα τον ρατσισμό και τρομοκρατούν τα θύματα. Η ουσιαστική αντιμετώπιση των πρωταγωνιστών του τρόμου είναι παιδαγωγικό καθήκον και στέλνει μήνυμα ασφάλειας και λογοδοσίας. Η υποτίμηση τέτοιων περιστατικών δείχνει ευθυνοφοβία και απλώς επιτείνει το πρόβλημα.
Και οι γονείς; Τι πρέπει να κάνουν;
Οι γονείς δεν μπορεί να είναι απόντες από αυτή τη διαδικασία. Είτε εμπλέκονται άμεσα (ως γονείς εμπλεκόμενου παιδιού) είτε όχι, το θέμα τους αφορά. Εάν πληροφορηθούν εκείνοι περιστατικά φασιστικού λόγου και δράσης, οφείλουν να θέσουν το ζήτημα και να ζητήσουν τη λήψη μέτρων. Το ίδιο ισχύει όταν φορέας τέτοιων ιδεών είναι κάποιος εκπαιδευτικός, δεν είναι δα σπάνιο. Εκεί χρειάζεται θάρρος από τους συναδέλφους του, δε νοείται συναδελφική αλληλεγγύη με έναν εκπαιδευτικό που διδάσκει το μίσος και τον ρατσισμό. Εκπαιδευτικοί και γονείς από κοινού οφείλουν να ζητούν ένα σχολείο ασφαλές από ρατσιστικό και μισαλλόδοξο λόγο και πράξεις παιδιών ή εκπαιδευτικών.
Το Αντιφασιστικό Δίκτυο Παιδείας
Τους τελευταίους μήνες έχει συσταθεί από γονείς και εκπαιδευτικούς το Αντιφασιστικό Δίκτυο Παιδείας. Βασίζεται στο χρέος όλων μας, δασκάλων και γονέων, να αξιοποιήσουμε κάθε ευκαιρία: να σχεδιάσουμε εκδηλώσεις, να αξιοποιήσουμε πρωτότυπο εκπαιδευτικό υλικό και δημιουργικές ιδέες, να δημιουργήσουμε δίκτυα ανάμεσα στα σχολεία για να ανταλλάξουμε γνώση, πληροφορίες, καλές πρακτικές.
Φυσικά δε θα αντιμετωπιστεί ο γενικότερος κοινωνικός και πολιτικός εκφασισμός αν δεν αντιμετωπιστούν τα αίτια που τον δυναμώνουν. Ωστόσο, σε καιρούς ανόδου των αυταρχικών αντιδημοκρατικών ιδεών, η υπεράσπιση του σχολείου ως χώρου δημιουργίας, χαράς, δημοκρατίας, ισότητας και ανεκτικότητας είναι κρίσιμη. Είναι «η μάχη των μαχών». Η σιωπή δεν προστατεύει κανέναν και καμιά.
