Η εξάντληση των πρώτων υλών και η κλιματική κρίση επιβάλλουν την κυκλικότητα, όμως το πραγματικό ερώτημα είναι αν αυτή θα εξυπηρετεί τις αγορές ή την κοινωνική δικαιοσύνη.
Κανείς δεν αμφισβητεί πλέον την κρισιμότητα της κυκλικής οικονομίας, σημειώνει το Social Europe. Η εξάντληση των φυσικών πόρων, η σπανιότητα των κρίσιμων ορυκτών, η επιδίωξη στρατηγικής αυτονομίας και η ανάγκη για μικρότερο αποτύπωμα άνθρακα συνθέτουν ένα αδιαπραγμάτευτο σκηνικό. Ωστόσο, όλοι αυτοί οι πιεστικοί λόγοι δεν έχουν ακόμη μεταφραστεί σε μια πραγματικά φιλόδοξη ευρωπαϊκή προσέγγιση.
Το ζήτημα σήμερα δεν είναι αν η Ευρώπη πρέπει να στραφεί στην κυκλικότητα, αλλά τι είδους κυκλική οικονομία θέλει να οικοδομήσει: Μια οικονομία που θα καθοδηγείται στείρα από την αποδοτικότητα των πόρων ή μια οικονομία που θα ενισχύει τη βιομηχανική ανθεκτικότητα, τη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας και την κοινωνική δικαιοσύνη;
Ιστορικά, τα κράτη-μέλη της ΕΕ έχουν εφαρμόσει τις σχετικές πολιτικές με τρόπο αποσπασματικό και άνισο, μένοντας πολύ πίσω από τις πραγματικές κλιματικές και κοινωνικές φιλοδοξίες της ηπείρου. Είναι χαρακτηριστικό πως, το 2024, τα ανακυκλωμένα υλικά αντιπροσώπευαν μόλις το 12,2% της συνολικής χρήσης υλικών στην ΕΕ — μια οριακή μόνο αύξηση σε σχέση με το 2010.
Τώρα, με στόχο τον διπλασιασμό αυτού του ποσοστού στο 24% έως το 2030, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προετοιμάζει τον Νόμο για την Κυκλική Οικονομία (Circular Economy Act), ο οποίος αναμένεται το φθινόπωρο του 2026 και στοχεύει στη δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς ανακυκλωμένων υλικών.
Η παγίδα της τεχνοκρατικής προσέγγισης
Δεδομένου του ρυθμού των αλλαγών που απαιτούνται, αυτή η νομοθετική πρωτοβουλία πρέπει επιτέλους να ξεπεράσει τη λογική της απλής ανακύκλωσης και να αντιμετωπίσει τα δομικά εμπόδια. Οι Ευρωπαίοι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής βρίσκονται μπροστά σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι: Μπορούν να επιλέξουν μια κυκλική οικονομία που απλώς θα «συμπληρώνει» το κυρίαρχο, γραμμικό οικονομικό μοντέλο μέσω τεχνικών προσαρμογών, ή να υιοθετήσουν ένα μετασχηματιστικό όραμα.
Τι κοινό έχουν, τελικά, οι πλατφόρμες διαμοιρασμού (όπως η BlaBlaCar), οι συνεταιρισμοί επισκευών, οι μηχανικοί που θεσπίζουν πρότυπα οικολογικού σχεδιασμού και οι βιομηχανίες παραγωγής χάλυβα χαμηλών εκπομπών; Με την πρώτη ματιά, ελάχιστα. Στην πραγματικότητα, όμως, όλοι αυτοί οι «παίκτες» αντιμετωπίζουν ακριβώς τις ίδιες συστημικές προκλήσεις: την ανάγκη για ποιοτικές θέσεις εργασίας, τη δίκαιη κατανομή της αξίας στην αλυσίδα παραγωγής και τη μακροπρόθεσμη οικονομική βιωσιμότητα.
Αντί να διαιωνίζουμε την εμμονή του ανταγωνισμού με βάση το χαμηλότερο δυνατό κόστος, η ενιαία αγορά πρέπει να επαναπροσανατολιστεί γύρω από την ποιότητα των θέσεων εργασίας, την ποιότητα των αγαθών και, τελικά, την ποιότητα ζωής. Χρειαζόμαστε άμεσα δεδομένα —και δράσεις— για τις συνθήκες εργασίας, την υγεία, την ασφάλεια και τους μισθούς στην κυκλική οικονομία.
Κοινωνικές ρήτρες και δίκαιη μετάβαση
Η μετάβαση στην κυκλικότητα οφείλει να ενσωματωθεί στην ευρύτερη συζήτηση για τη μεταρρύθμιση της ενιαίας αγοράς και της ευρωπαϊκής βιομηχανικής πολιτικής. Η έννοια της «δίκαιης μετάβασης» πρέπει να γίνει αναπόσπαστο κομμάτι αυτής της πολιτικής και όχι μια εκ των υστέρων σκέψη. Αυτό προϋποθέτει ουσιαστικό κοινωνικό διάλογο, πρόβλεψη των αλλαγών, εγγύηση εισοδηματικής ασφάλειας και μηχανισμούς συνεχούς επανακατάρτισης.
Αν φιλοδοξούμε να χτίσουμε ένα πραγματικά μετασχηματιστικό μοντέλο, η κυκλική οικονομία πρέπει να παράγει εργασιακή ασφάλεια σε όλα τα στάδια της αλυσίδας αξίας. Παράλληλα, απαιτείται μεγαλύτερη συνοχή με το διεθνές εμπόριο. Η Ευρώπη χρειάζεται αυστηρότερους κανόνες για τις ροές αποβλήτων και δευτερογενών πρώτων υλών, προκειμένου να αποτραπεί το περιβαλλοντικό ντάμπινγκ. Η επιτήρηση των εξαγωγών θραυσμάτων σιδήρου, που ξεκίνησε η ΕΕ το 2025, ήταν ένα θετικό βήμα, αλλά πρέπει επειγόντως να επεκταθεί και σε άλλα ανακυκλώσιμα υλικά.
Επενδύσεις με κανόνες και δημοκρατία στην εργασία
Οι ρυθμιστικές αρχές της ΕΕ έχουν καθήκον να διασφαλίσουν ότι η κοινωνική βιωσιμότητα δεν θα αφεθεί στην τύχη της. Μέχρι τον Ιούνιο του 2028, η Κομισιόν αναμένεται να εξετάσει την ενσωμάτωση κοινωνικών απαιτήσεων στον Κανονισμό Οικολογικού Σχεδιασμού (ESPR). Ωστόσο, ιδανικά αυτό πρέπει να συμβεί νωρίτερα: οι ποιοτικές θέσεις εργασίας, η υγεία και η δίκαιη κατανομή της αξίας πρέπει να αποτελέσουν υποχρεωτικές προϋποθέσεις για τον χαρακτηρισμό ενός προϊόντος ως «βιώσιμου».
Επιπλέον, η μετάβαση απαιτεί γενναία χρηματοδότηση, ιδιαίτερα για τομείς που προσφέρουν κοινωνικά οφέλη — όπως οι επιχειρήσεις επαναχρησιμοποίησης και επισκευής που συχνά ενσωματώνουν ευάλωτους εργαζομένους υπό καθεστώς ασφυκτικής οικονομικής πίεσης. Κάθε πλαίσιο δημόσιας υποστήριξης, ωστόσο, οφείλει να συνοδεύεται από αυστηρές κοινωνικές ρήτρες (social conditionalities): τα δημόσια χρήματα πρέπει να μεταφράζονται σε συλλογικές συμβάσεις, σεβασμό των εργασιακών δικαιωμάτων και ασφαλείς συνθήκες.
Η κυκλική οικονομία της Ευρώπης θα πετύχει, και θα κερδίσει την αποδοχή των πολιτών, μόνο αν λειτουργήσει υπέρ αυτών. Ο επερχόμενος Νόμος για την Κυκλική Οικονομία αποτελεί μια ιστορική, ίσως και την τελευταία, ευκαιρία να τεθεί η εργασιακή δημοκρατία και η κοινωνική δικαιοσύνη στο επίκεντρο του ευρωπαϊκού βιομηχανικού μοντέλου.
