Κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή: Από τη συμβατική σύγκρουση στο υβριδικό πεδίο
Aρθρογράφος:
Μαρία Βυτινίδου
Chemist B. Sc., M Sc., MBA, ΜΑ in Terrorism, International Crime & Global Security
Τομεάρχης Ανάπτυξης Νοτίου Ελλάδας-Πολιτευτής Ά Ανατολικής Αττικής
Δέκα ημέρες μετά την έναρξη της στρατιωτικής αντιπαράθεσης μεταξύ Ιράν, Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ, η κρίση στη Μέση Ανατολή φαίνεται να εισέρχεται σε μια δεύτερη και πιο σύνθετη φάση. Οι εξελίξεις δεν περιορίζονται πλέον σε στοχευμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις, αλλά διαμορφώνουν ένα πολυεπίπεδο περιβάλλον ασφάλειας που περιλαμβάνει ενεργειακές πιέσεις, γεωπολιτικές ανακατατάξεις και τον αυξανόμενο κίνδυνο ασύμμετρων απειλών που μπορεί να επεκταθούν ακόμη και σε ευρωπαϊκό έδαφος.
Πολιτική αστάθεια και περιφερειακή κλιμάκωση
Οι τελευταίες εξελίξεις στη Μέση Ανατολή καταδεικνύουν ότι η σύγκρουση μεταξύ Ιράν, Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ έχει εισέλθει σε μία νέα και εξαιρετικά επικίνδυνη φάση, με επιπτώσεις που δεν περιορίζονται πλέον στα περιφερειακά σύνορα της περιοχής αλλά επεκτείνονται προς την ευρωπαϊκή ήπειρο.
Η αυξημένη στρατιωτική κινητικότητα στον Περσικό Κόλπο, οι επιθέσεις κατά εμπορικών πλοίων και η ένταση γύρω από τα Στενά του Ορμούζ έχουν ήδη προκαλέσει ανησυχία στις διεθνείς αγορές ενέργειας. Η συγκεκριμένη θαλάσσια δίοδος αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη, καθώς από εκεί διέρχεται σημαντικό ποσοστό του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου.
Σε συνθήκες αυξημένης γεωπολιτικής αβεβαιότητας, ακόμη και η απειλή διατάραξης της ναυσιπλοΐας αρκεί για να δημιουργήσει έντονες αναταράξεις στις διεθνείς αγορές. Για την Ευρώπη, και ιδίως για χώρες όπως η Ελλάδα που παραμένουν ενεργειακά εξαρτημένες από εισαγόμενους υδρογονάνθρακες, μια παρατεταμένη κρίση στον Περσικό Κόλπο μπορεί να μεταφραστεί σε σημαντική οικονομική πίεση.
Η ευρωπαϊκή διάσταση της κρίσης
Οι εξελίξεις των τελευταίων ημερών δείχνουν ότι η κρίση αποκτά πλέον σαφή ευρωπαϊκή διάσταση.
Η στρατιωτική παρουσία της Γαλλίας στην Ανατολική Μεσόγειο ενισχύθηκε με την ανάπτυξη του αεροπλανοφόρου Charles de Gaulle και συνοδευτικών ναυτικών μονάδων. Η ανάπτυξη αυτή εντάσσεται στο πλαίσιο της ευρύτερης προσπάθειας των ευρωπαϊκών κρατών να διασφαλίσουν τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο και την ελευθερία της ναυσιπλοΐας σε μια περίοδο αυξανόμενης γεωπολιτικής έντασης.
Η τριμερής συνάντηση μεταξύ του Γάλλου Προέδρου Εμανουέλ Μακρόν, του Έλληνα Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη και του Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκου Χριστοδουλίδη ανέδειξε ότι η ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου αποτελεί πλέον ζήτημα ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Οι σύγχρονες γεωπολιτικές συγκρούσεις σπάνια εξελίσσονται πλέον ως καθαρά συμβατικοί πόλεμοι μεταξύ κρατών. Αντίθετα, διαμορφώνονται ως σύνθετα περιβάλλοντα υβριδικής αντιπαράθεσης, όπου κρατικοί και μη κρατικοί δρώντες λειτουργούν ταυτόχρονα σε στρατιωτικό, οικονομικό και πληροφοριακό επίπεδο.
Από τη συμβατική σύγκρουση στο υβριδικό πεδίο
Πέρα όμως από τις συμβατικές στρατιωτικές εξελίξεις, ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα ασφάλειας που ανακύπτουν αφορά τη μετάβαση της σύγκρουσης στο υβριδικό πεδίο αντιπαράθεσης.
Στη σύγχρονη στρατηγική θεωρία, ο όρος Hybrid Warfare χρησιμοποιείται για να περιγράψει την ταυτόχρονη χρήση συμβατικών στρατιωτικών επιχειρήσεων, κυβερνοεπιθέσεων, οικονομικής πίεσης, πληροφοριακού πολέμου και δράσης μη κρατικών δρώντων.
Παράλληλα, η χρήση proxy warfare αποτελεί βασικό εργαλείο στρατηγικής επιρροής. Στο πλαίσιο αυτό, κράτη επιδιώκουν να προωθήσουν τα συμφέροντά τους μέσω τρίτων ένοπλων οργανώσεων ή παραστρατιωτικών ομάδων. Η δυναμική αυτή συνδέεται άμεσα και με την έννοια του asymmetric conflict, όπου η πλευρά με μικρότερη στρατιωτική ισχύ καταφεύγει σε μη συμβατικές τακτικές. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και ο κίνδυνος ενεργοποίησης τρομοκρατικών δικτύων ή πυρήνων σε ευρωπαϊκό έδαφος.
Πριν από τρία χρόνια, το Ιράν διέθετε ένα ευρύ δίκτυο περιφερειακών συμμάχων και ένοπλων οργανώσεων, γνωστό ως «Άξονας της Αντίστασης», στο οποίο συμμετείχαν μεταξύ άλλων η Χεζμπολάχ στον Λίβανο, η Χαμάς στη Γάζα, οι αντάρτες Χούθι στην Υεμένη, καθώς και σιιτικές πολιτοφυλακές σε Συρία και Ιράκ, υπό την πολιτικοστρατιωτική ομπρέλα της Τεχεράνης. Μέσω των Φρουρών της Επανάστασης και ειδικότερα της Δύναμης Quds, το Ιράν έχει κατηγορηθεί ότι παρείχε εκπαίδευση, εξοπλισμό και χρηματοδότηση σε οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ, η Χαμάς και οι Χούθι, ενισχύοντας την ικανότητά τους να διεξάγουν επιχειρήσεις κατά Ισραηλινών και δυτικών στόχων. Οι ίδιες αυτές δομές χρησιμοποιήθηκαν στο παρελθόν για τη διατήρηση του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία, επιτρέποντας στην Τεχεράνη να δημιουργήσει έναν χερσαίο διάδρομο επιρροής έως τον Λίβανο. Υπό το πρίσμα της τρέχουσας κρίσης, δεν αποκλείεται η ενεργοποίηση τέτοιων δικτύων ή «υπόγειων» πυρήνων ως μέσο ασύμμετρης πίεσης προς δυτικά συμφέροντα, ιδίως εφόσον η στρατιωτική αντιπαράθεση μετατοπιστεί από το συμβατικό στο υβριδικό επίπεδο.
Η στάση της Τουρκίας
Την ίδια στιγμή, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η στάση της Τουρκίας. Στη δημόσια τοποθέτησή του, ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν χαρακτήρισε ως παραβίαση της κυριαρχίας του Ιράν τα πλήγματα των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ, εκφράζοντας παράλληλα ανησυχία για τον κίνδυνο γενικευμένης αποσταθεροποίησης της περιοχής. Την ίδια στιγμή, η Άγκυρα έκρινε ως απαράδεκτες και τις επιθέσεις της Τεχεράνης κατά κρατών του Κόλπου, δηλώνοντας ότι δεν υποστηρίζει καμία πλευρά και ότι δεν θα επιτρέψει τη χρήση του εδάφους ή των στρατιωτικών της υποδομών στο πλαίσιο της σύγκρουσης. Η στάση αυτή αποτυπώνει τον διττό ρόλο της Τουρκικής εξωτερικής πολιτικής, η οποία επιχειρεί να ισορροπήσει μεταξύ γεωπολιτικών ανταγωνισμών, προσαρμόζοντας τη ρητορική και τις κινήσεις της στα εκάστοτε στρατηγικά της συμφέροντα.
Η Θέση της Ελληνικής Λύσης για την Αποτρεπτική Πολιτική
Σύμφωνα με τον Πρόεδρο της Ελληνικής Λύσης, Κυριάκο Βελόπουλο, η Ελληνική εξωτερική πολιτική δεν θα πρέπει να προσανατολίζεται προς την άμεση εμπλοκή σε μια ενδεχόμενη περιφερειακή σύρραξη στη Μέση Ανατολή, αλλά να τοποθετείται υπέρ της ειρηνικής αποκλιμάκωσης. Η γεωστρατηγική σημασία Ελληνικών υποδομών, όπως οι αμερικανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις στη χώρα, ενδέχεται να καταστήσει την Ελλάδα δυνητικό στόχο σε περίπτωση περαιτέρω κλιμάκωσης, γεγονός που καθιστά επιτακτική την ανάγκη προσεκτικής στάθμισης των διπλωματικών επιλογών. Στο πλαίσιο αυτό, επισημαίνεται ότι κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης το Ιράν αποτέλεσε βασικό ενεργειακό προμηθευτή της Ελλάδας, παρέχοντας πετρέλαιο με ιδιαίτερα ευνοϊκούς όρους πίστωσης και χωρίς άμεση απαίτηση πληρωμής, συμβάλλοντας στην ενεργειακή επάρκεια της χώρας σε μια εξαιρετικά κρίσιμη συγκυρία. Η ιστορική αυτή διάσταση των ενεργειακών σχέσεων δεν μπορεί να αγνοείται κατά την αξιολόγηση των σημερινών γεωπολιτικών εξελίξεων, ιδίως σε μια περίοδο όπου η Ελλάδα καλείται να ισορροπήσει μεταξύ της διατήρησης στρατηγικών συνεργασιών, όπως εκείνης με το Ισραήλ, και της ανάγκης αποφυγής εμπλοκής σε συγκρούσεις χωρίς άμεσο εθνικό όφελος.
Για την Ελλάδα, ως κράτος πρώτης γραμμής στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι εξελίξεις αυτές μεταφράζονται σε αυξημένη ανάγκη ετοιμότητας για τη πιθανότητα νέων μεταναστευτικών ροών από ζώνες σύγκρουσης, σε συνδυασμό με τον κίνδυνο διείσδυσης ριζοσπαστικοποιημένων στοιχείων.
Γεωπολιτική πρόβλεψη
Δέκα ημέρες μετά την έναρξη της κρίσης, η σύγκρουση μεταξύ Ιράν, Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ φαίνεται να εξελίσσεται σε μια σύνθετη γεωπολιτική αντιπαράθεση που συνδυάζει στοιχεία συμβατικού πολέμου, υβριδικών επιχειρήσεων και περιφερειακών proxy συγκρούσεων.
Εάν η σύγκρουση συνεχίσει να εξελίσσεται με τη σημερινή δυναμική, το πιθανότερο σενάριο δεν είναι μια άμεση γενικευμένη στρατιωτική σύγκρουση μεταξύ μεγάλων δυνάμεων, αλλά η σταδιακή επέκταση ενός ευρύτερου περιβάλλοντος υβριδικών συγκρούσεων “grey zone”, όπου ενεργειακές πιέσεις, επιθέσεις χαμηλής έντασης και επιχειρήσεις μέσω proxy οργανώσεων θα αποτελέσουν τα βασικά εργαλεία στρατηγικής αντιπαράθεσης.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η πρόκληση για την Ελλάδα, είναι η ικανότητα πρόβλεψης και αντιμετώπισης των ασύμμετρων απειλών που συνοδεύουν τις σύγχρονες γεωπολιτικές συγκρούσεις.
#polis121
