Στον ξένο Τύπο των τελευταίων ημερών δημοσιεύεται πλήθος εκτενών όσο και λεπτομερών ανταποκρίσεων από την Ελλάδα ως προς τις συνθήκες υπό τις οποίες επήλθε η τελευταία μεταβολή. Μεταξύ αυτών ιδιαιτέρως αναλυτικές και περιγραφικές είναι οι ανταποκρίσεις που δημοσιεύονται στην κυριακάτικη εφημερίδα του Λονδίνου «Ομπσέρβερ» και στην εβδομαδιαία γαλλική επιθεώρηση «Νουβέλ Ομπσερβατέρ», ενώ και πάλιν από το Λονδίνο ο «Κυριακάτικος Τηλέγραφος» (σ.σ. «Σάνταιη Τέλεγκραφ») αποδίδει ιδιαιτέραν σημασία στα διπλωματικά παρασκήνια.
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 30.7.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Η ανταπόκρισις του «Ομπσέρβερ» έχει ως εξής:
Την Δευτέρα (σ.σ. 22 Ιουλίου 1974) το βράδυ, καθώς οι φήμες περί παραιτήσεων και πραξικοπημάτων πολλαπλασιάζοντο στα καφενεία των Αθηνών, μετεδόθη από την Ουάσιγκτον η είδηση ότι ο δρ Χένρυ Κίσσινγκερ, υπουργός των Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών, σχολιάζοντας τις φήμες περί επικειμένης μεταβολής του καθεστώτος των Αθηνών, παρετήρησε ότι το Στέητ Ντηπάρτμεντ δεν ήταν σε θέση «να διατυπώση σαφή κρίση ως προς την σύνθεση των δυνάμεων που θα αναλάβουν την ελληνική κυβέρνηση».
Λίγα λεπτά αργότερα η δήλωση αυτή μεταδόθηκε στην Ελλάδα από ξένους ραδιοσταθμούς και τα τηλέφωνα της αμερικανικής πρεσβείας των Αθηνών κατακλύσθηκαν με ερωτήσεις. Η Αστυνομία ώργωσε την πόλη ψάχνοντας απεγνωσμένα να βρη κάποιο κείμενο για όλα αυτά.
Την Τρίτη (σ.σ. 23 Ιουλίου 1974) το μεσημέρι ο συνταγματάρχης Μπραβάκος, διευθυντής του στρατιωτικού οίκου του προέδρου Γκιζίκη, προσεκάλεσε τους πολιτικούς τους οποίους το καθεστώς κατηγορούσε τα τελευταία επτά χρόνια.
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 30.7.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Ενθουσιώντα πλήθη είχαν ήδη συγκεντρωθή έξω από το κτίριο της Βουλής, όπου έχει το γραφείο του ο πρόεδρος Γκιζίκης.
— Κύριοι, είπε ο Γκιζίκης στους πολιτικούς, ο πρωθυπουργός κ. Ανδρουτσόπουλος και ο υπουργός των Εξωτερικών κ. Κυπραίος εξαφανίσθηκαν σήμερα το πρωί. (Φοβούμενοι κανένα πραξικόπημα, είχαν απλώς αποσυρθή χωρίς καν να κάνουν τον κόπο να υποβάλουν τις παραιτήσεις τους.)
Οι συνομιλίες, οι οποίες κράτησαν ως τις 5.45 μ.μ., καθώρισαν τους όρους υπό τους οποίους οι πολιτικοί ήταν διατεθειμένοι να δεχθούν να αναλάβουν την εξουσία. Δέχθηκαν την διαβεβαίωση του στρατηγού Γκιζίκη ότι οι ένοπλες δυνάμεις θα επέστρεφαν στα στρατιωτικά τους καθήκοντα.
— Η κατάσταση στην Κύπρο, είπε ύστερα ένας από αυτούς, ήταν πολύ καταπιεστική ψυχολογικά.
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 24.7.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Στις πέντε το απόγευμα οι πολιτικοί ήταν έτοιμοι να σχηματίσουν κυβέρνηση, συμφωνώντας με την άποψη τού πρώην υπουργού των Εξωτερικών κ. Αβέρωφ ότι επικεφαλής της θα έπρεπε να είναι είτε ο Καραμανλής είτε ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, πρωθυπουργός κατά την εποχή του πραξικοπήματος το 1967. Ο ίδιος ο Κανελλόπουλος ήτο υπέρ του Καραμανλή.
[…]
Όταν ο Καραμανλής προσγειώθηκε στις 2.30 π.μ. την Τετάρτη (σ.σ. 24 Ιουλίου 1974) στο αεροδρόμιο των Αθηνών, είπε στα έξαλλα πλήθη που τον επευφημούσαν ότι είχε γυρίσει στην πατρίδα για να βοηθήση τους Έλληνες να αποκαταστήσουν την δημοκρατία. Στις τρεις η ώρα ο Καραμανλής βρισκόταν στο γραφείο του προέδρου Γκιζίκη. Στις τέσσερις τον ώρκισε ο Αρχιεπίσκοπος Σεραφείμ.
«ΤΑ ΝΕΑ», 30.7.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Στην εφημερίδα του Λονδίνου «Σάνταιη Τέλεγκραφ» παρατίθενται, εξ άλλου, και οι ακόλουθες πληροφορίες από την Ουάσιγκτον:
Όπως μεταδίδει ο Ντέηβιντ Άνταμσον από την Ουάσιγκτον, είχε προηγηθή κάποια ψύχρανση στην στάση των Αμερικανών έναντι της χούντας και πριν ακόμη από το πραξικόπημα στην Κύπρο, καθώς η αποτυχία του καθεστώτος να κυβερνήση την Ελλάδα είχε αρχίσει να γίνεται αισθητή από το Στέητ Ντηπάρτμεντ και το Πεντάγωνο των Ηνωμένων Πολιτειών. Η αμερικανική πάντως πολιτική έναντι της Ελλάδος από το 1967, όταν είχε καταληφθή η εξουσία, υπαγορεύετο από την θεωρουμένη σαν στρατιωτική πραγματικότητα σ’ αυτήν την περιοχή.
Καθοριστικός παράγων στην προκειμένη περίπτωση ήταν η ανάγκη που είχε το αμερικανικό ναυτικό για βάση ελλιμενισμού στην Μέση Ανατολή.
«ΤΑ ΝΕΑ», 24.7.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Ο Αμερικανός πρεσβευτής στην Ελλάδα, Χένρυ Τάσκα, υπήρξε σθεναρός υπέρμαχος του καθεστώτος και για την στάση του αυτή επεκρίθη από την Υποεπιτροπή τής επί των Εξωτερικών Σχέσεων Επιτροπής της Αμερικανικής Βουλής, η οποία τον κατηγόρησε ότι διέκειτο αναρμόστως ευνοϊκά προς το καθεστώς. Δεν φαίνεται πιθανόν ο κ. Τάσκα να θεωρηθή από το νέο καθεστώς σαν πρόσωπο επιθυμητό.
Άλλος ένας, λιγώτερο γνωστός, παράγων που συνέβαλε στον ενθουσιασμό της κυβερνήσεως Νίξον υπέρ του καθεστώτος ήταν ο Τομ Πάππας, ένας Ελληνοαμερικανός εκατομμυριούχος, με συμφέροντα στην χαλυβουργία, τα πετρέλαια και την κόκα-κόλα. Ήταν πολύ δραστήριος οργανωτής εκλογικών εράνων για τις εκλογικές εκστρατείες του Νίξον.
[…]
Μαζί με την ανάγκη για μια ναυτική βάση και τον ενθουσιασμό των Τάσκα και Πάππας υπέρ του καθεστώτος που μισούσε τους κομμουνιστάς, ήταν και η επικρατούσα στην CIA άποψη πως ο Μακάριος στην καλύτερη περίπτωση ήταν ένα εχθρικό ουδέτερο στοιχείο, και στην χειρότερη ο «Κάστρο» της Μεσογείου.
«ΤΑ ΝΕΑ», 30.7.1974, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Η λεπτομερής αφήγησις των συμβάντων, την οποία επιχειρεί ο έκτακτος απεσταλμένος της γαλλικής επιθεωρήσεως «Νουβέλ Ομπσερβατέρ» κ. Ολιβιέ Τοντ, αρχίζει με την ακόλουθη περιγραφή του τελευταίου υπουργικού συμβουλίου της κυβερνήσεως Ανδρουτσόπουλου:
Την επομένη, Τρίτη 23 Ιουλίου, η κυβέρνηση, απλή αντιπροσωπευτική πρόσοψη, συγκεντρώνεται κατά τις 8 το πρωί, με τη δροσιά, σε αίθουσα του προεδρικού μεγάρου, υπό την προεδρία του κούφιου Αδαμάντιου Ανδρουτσόπουλου. Δεν γνωρίζει ακόμα ότι το καθεστώς έχει αποφασίσει να την απολύση. Με ύφος κουρασμένο, ο πρωθυπουργός λέει: «Μας λείπουν επαρκή στοιχεία για να εκτιμήσωμε την κατάσταση. Θα ξανασυναντηθούμε αύριο». Τα λόγια αυτά γίνονται δεκτά με κατάπληξη. Οι κομπάρσοι θέλουν να παίξουν έναν πραγματικό ρόλο:
— Δεν θα διαλυθούμε.
— Είμαστε η κυβέρνηση.
— Δικαιούμεθα πληροφοριών.
Συγκινητικό και κάπως κωμικό. Το καράβι βουλιάζει. Ο Ανδρουτσόπουλος τρέχει να βρη τον στρατηγό Γκιζίκη, που βρίσκεται στο ίδιο μέγαρο. Ο τελευταίος αυτός γνωρίζει θαυμάσια ότι η υποτιθέμενη αυτή κυβέρνηση ούτε υφίσταται πια. Εν τούτοις δεν λέει τίποτα και συμβουλεύει τον Ανδρουτσόπουλο να πείση τους υπουργούς του να κάνουν υπομονή. Ο Ανδρουτσόπουλος επιστρέφει στην αίθουσα όπου συνεδριάζει το υπουργικό συμβούλιο και ρωτά:
— Τι ακριβώς θέλετε;
— Να παραιτηθούμε. Δεν μπορούμε να λειτουργήσωμε σαν κυβέρνηση χωρίς να μας συμβουλεύωνται.
Ακόμα και ο καθηγητής Δημήτριος Τσάκωνας (σ.σ. ο πανεπιστημιακός δάσκαλος και συγγραφέας Δημήτριος Τσάκωνας, 1921-2004, με καταγωγή από τη Δημητσάνα, διετέλεσε υπουργός Πολιτισμού και Επιστημών στην κυβέρνηση Ανδρουτσόπουλου), σπεγκλερικός (σ.σ. ο Όσβαλντ Σπέγκλερ ή Σπένγκλερ, 1880-1936, ήταν γερμανός φιλόσοφος και ιστορικός, συγγραφέας του έργου «Η παρακμή της Δύσης») θεωρητικός του καθεστώτος, δηλώνει: «Εν πάση περιπτώσει, εγώ τα χτυπάω κάτω».
Ακολουθεί περιγραφή της συσκέψεως που επακολούθησε:
Στη μία το μεσημέρι, πολιτικοί της αντιπολιτεύσεως, της δεξιάς όμως (σ.σ. η πληροφορία αυτή δεν είναι ακριβής), καλούνται υπό του προέδρου Γκιζίκη· δεν επρόκειτο παρά για μια επανάληψη των επαφών που είχαν αρχίσει πριν από δεκαπέντε μέρες. Μεταξύ αυτών τέσσερις πρώην πρωθυπουργοί. Η πρόσκληση, που γίνεται τηλεφωνικώς, διευκρινίζει: «Πρόκειται για σύσκεψη επί θέματος εθνικού ενδιαφέροντος». Ο ένας από τους προσκληθέντες αναφωνεί: «Φάρσα είναι!» Ένας άλλος: «Δεν θα φορτωθούμε τις γκάφες του καθεστώτος!» Κι’ ένας τρίτος: «Δεν είμαστε νευρόσπαστα!» (σ.σ. υποχείρια, ενεργούμενα, ανδρείκελα).
Οι πολιτικοί, με σκούρα κοστούμια όλοι τους, καταφθάνουν στο προεδρικό μέγαρο στις 13.30. Συγχρόνως καταφθάνουν οι αρχηγοί των ενόπλων δυνάμεων. Ένας από τους πρώην πρωθυπουργούς, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, υποψήφιος πρωθυπουργός, ρωτά τους στρατιωτικούς: «Πού είναι η χούντα;» Μελίρρυτος (σ.σ. μελιστάλαχτη, πολύ ευχάριστη) απάντησις: «Δεν υπάρχει χούντα. Είμαστε οι υπεύθυνοι των ενόπλων δυνάμεων. Βρισκόμαστε υπό τας διαταγάς σας. Αν το επιθυμείτε, οι παραιτήσεις μας είναι στη διάθεσή σας».
Κατά τον Γάλλο δημοσιογράφο επακολούθησαν τα εξής:
Ο ναύαρχος Αραπάκης, που υποστηρίζεται ζωηρότατα από τον Ευάγγελο Αβέρωφ, νυν υπουργό Εθνικής Αμύνης, επιτυγχάνει την γενική ομοφωνία (φαινομενικά τουλάχιστον) γύρω από το όνομα του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Ύστερα από απόπειρες δύο ωρών, τον βρίσκουν επιτέλους στην παρισινή κατοικία του, ώρα 16 και 55 λεπτά. Η πρώτη του κουβέντα στον στρατηγό Γκιζίκη:
— Γιατί αργήσατε τόσο πολύ να με καλέσετε;
Ο Καραμανλής συνομιλεί επίσης με τον στρατηγό Μπονάνο (σ.σ. τότε Αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων), που τον βεβαιώνει ότι ο στρατός δεν θα αντιδράση.
Ώρα 19 και 10, το ραδιόφωνο των Αθηνών αναγγέλλει ότι ο κ. Καραμανλής «προσεκλήθη να μετάσχη της συσκέψεως». Στο αεροπλάνο «Μυστέρ 20», που έθεσε στη διάθεσή του ο Γάλλος πρόεδρος Ζισκάρ ντ’ Εσταίν, ο Καραμανλής μουρμουρίζει:
— Πώς θα τα ξεμπλέξω;
Στο αεροδρόμιο των Αθηνών ακόμα και οι αστυνομικοί τον επευφημούν. Κλάξον, λαμπαδηφορίες στην πρωτεύουσα και τις άλλες πόλεις — με μερικές προκηρύξεις που φέρουν την υπογραφή «ΚΚΕ εσωτερικού. Νέοι και νέες υπέρ μιας κυβερνήσεως εθνικής ενότητος».
Η ένωση και η ενότητα έχουν διαφορετική έννοια.
*Άρθρο που έφερε τον τίτλο «Πώς οι ξένοι περιγράφουν την μεταβολή» (στον υπότιτλο, «Τα πρόσωπα, τα γεγονότα και τα παρασκήνια») και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» ακριβώς πριν από 52 χρόνια, την Τρίτη 30 Ιουλίου 1974.
Στις κρίσιμες εκείνες ώρες για τον ελληνισμό, την 23η και την 24η Ιουλίου 1974, αναφέρονται πολλά παλαιότερα άρθρα μας, μεταξύ αυτών και εκείνο όπου καταγράφεται η αποκαλυπτική μαρτυρία του Παναγιώτη Κανελλόπουλου (συνέντευξη που είχε παραχωρήσει στην ιταλίδα δημοσιογράφο και συγγραφέα Οριάνα Φαλάτσι).
