Οι πολιτικοί «πρώτης γραμμής» ζουν – κυριολεκτικά… – μέσα στη δημόσια σφαίρα. Ένα σύμπαν εικόνων, λέξεων, και συμβολισμών. Η έγνοια τους σε μεγάλο βαθμό είναι το να «περάσουν το μήνυμα» ή να απαντήσουν στο μήνυμα και τη ρητορική κάποιου άλλου. Το άγχος τους αφορά κυρίως την εικόνα και τις εντυπώσεις, το πολιτικό μάρκετιγνκ.
Την ίδια ώρα, εάν μιλάμε για τους «επαγγελματίες της πολιτικής» η ζωή τους είναι σχετικά προστατευμένη από τις δυσκολίες της καθημερινότητας, ή αυτές φτάνουν στα αυτιά τους – για την ακρίβεια πλέον στην οθόνη του κινητού τους καθώς σκρολάρουν – φιλτραρισμένη από επαγγελματίες της επικοινωνίας (συμπεριλαμβανομένων και των αλγόριθμων και της τεχνητής νοημοσύνης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης). Ακόμη και όταν συναντούν την «πραγματική ζωή», όταν κάνουν χειραψίες και μοιράζουν χαμόγελα σε μια περιοδεία, όταν επισκέπτονται νοσοκομεία ή σχολεία, όταν σπεύδουν για να αποκτήσουν γνώση «από πρώτο χέρι» για μια φυσική καταστροφή, στην πραγματικότητα παραμένουν μέσα στη επικοινωνιακή «φούσκα» τους.
Αυτό σημαίνει ότι η πραγματική τους γνώση για το πώς ζουν, εργάζονται, αγωνιούν αυτοί που θα τους ψηφίσουν είναι πάντα περιορισμένη. Βεβαίως, έχουν μεγάλο όγκο πληροφορίας: οι επικοινωνιολόγοι τους παραθέτουν τις τάσεις της κοινής γνώμης, οι σύμβουλοί τους αναλύουν τις τελευταίες στατιστικές για την οικονομία και την απασχόληση, οι ειδικοί στην πολιτική στρατηγική τους προτείνουν τρόπους να κινηθούν. Όμως, στην πραγματικότητα εξακολουθούν να αγνοούν τον εξαιρετικά περίπλοκο τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία ζει, σκέπτεται και τελικά κάνει τις επιλογές της αποτυπώνοντας την πραγματική πολυμορφία της.
Γνωρίζω ότι ο αντίλογος σε αυτό είναι ότι και οι ίδιοι οι πολίτες σε μεγάλο βαθμό έχουν μια εικόνα της πραγματικότητας διαμεσολαβημένη από τον τρόπο που είναι σήμερα συγκροτημένη η δημόσια σφαίρα στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και άρα και αυτοί εντός της «φούσκας» είναι. Και όντως ορισμένα φαινόμενα της εποχής μας, ιδίως αυτά που σχετίζονται με τους κάθε λογής «πανικούς» στους οποίους επενδύει η ακροδεξιά, έχουν να κάνουν με επικοινωνιακές κατασκευές χωρίς αντιστοίχιση με την πραγματικότητα. Όμως, την ίδια στιγμή η ίδια η καθημερινότητα της μεγάλης πλειονότητας της κοινωνίας διαμορφώνεται από την αναμέτρηση – συχνά οδυνηρή – με καταστάσεις και προβλήματα που είναι εκτός της «φούσκας»: τον μισθό που τελειώνει πριν τελειώσει ο μήνας, τα προβλήματα ενός δημόσιου νοσοκομείου, την κατάσταση σε ένα σχολείο, τα δρομολόγια των λεωφορείων ή του μετρό που αραιώνουν, τη φωτιά που απειλεί να κάψει το εξοχικό στο οποίο επένδυσαν τους κόπους μιας ζωής.
Αυτό σημαίνει ότι οι ψηφοφόροι δεν πρόκειται να πειστούν απλώς και μόνο από την επικοινωνιακή αποτελεσματικότητα ή την εικόνα. Ακόμη και εκεί όπου υποτίθεται ότι μετρούν οι επικοινωνιολόγοι το πώς αντιδρούν – π.χ. αν έχουν «θετική» ή «αρνητική» γνώμη για συγκεκριμένους πολιτικούς, ή ποιες έννοιες ή ακόμη και λέξεις έχουν θετικό ή αρνητικό αντίκτυπο – το αποτέλεσμα προσφέρει αποσπασματική εικόνα του τρόπου με τον οποίο πραγματικά σκέφτονται.
Εκτός όλων των άλλων, γιατί όπως πολλά χρόνια τώρα γνωρίζουν και οι διαφημιστές, ούτε καν για ένα προϊόν δεν αρκεί ένας θετικός συνειρμός ή μια ωραία εικόνα για να το αγοράσεις: πρέπει να έχει και ποιότητα και η τιμή να είναι συμφέρουσα, η εταιρεία που το παράγει να έχει γενικά καλά προϊόντα και φυσικά να μην σε απογοητεύσει κατά το δειγματισμό του. Να το πω πιο απλά: όντως η αναγνωρισιμότητα μιας μάρκας απορρυπαντικού θα κάνει το βλέμμα σου να στραφεί προς τα εκεί στο ράφι του σουπερμάρκετ, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα καταλήξει τελικά και στο καλάθι.
Και βέβαια οι πολίτες δεν σταθμίζουν το τι θα ψηφίσουν με τον τρόπο που διαλέγουν ένα προϊόν στο σουπερμάρκετ. Η απόφασή τους είναι πολύ πιο σύνθετη. Σχετίζεται με αυτό που λέμε ιδεολογία, ιδίως όταν μιλάμε για ιστορικά ρεύματα, αν και αυτό έχει σε μεγάλο βαθμό γίνει πιο σύνθετο, από τη στιγμή που κεντροδεξιά και κεντροαριστερά κόμματα συνέκλιναν στην ίδια λίγο πολύ πολιτική τις προηγούμενες δεκαετίες. Επηρεάζεται ακόμη από τον βαθμό στον οποίο ιστορικά ένα κόμμα ή ένα ρεύμα τους έχει εκπροσωπήσει, δηλαδή τους έκανε να αισθανθούν ότι έκανε πράγματα που βελτίωσαν τη ζωή τους. Και εξαρτάται από το πώς όντως ζουν, τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν, τις ανάγκες που έχουν, το ποιες λύσεις για αυτά τα προβλήματα και αυτές τις ανάγκες θα ήθελαν να γίνουν πράξη.
Προφανώς μετράει το εάν διαχρονικά έχουν εμπιστοσύνη ή συμπάθεια σε έναν πολιτικό, αλλά κάποιες φορές αυτό είναι δευτερεύουσα παράμετρος – διαφορετικά, για να χρησιμοποιήσω ένα παράδειγμα του περασμένου αιώνα, ο Λεωνίδας Κύρκος θα έπρεπε να είχε κυβερνήσει τη χώρα για πολλά χρόνια και ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης να μην είχε κυβερνήσει ποτέ, εάν αναλογιστούμε την τεράστια συμπάθεια που συγκέντρωνε ο πρώτος και τις μεγάλες και διαχρονικές αντιπάθειες ο δεύτερος.
Τι σημαίνουν όλα αυτά; Από τη μια ότι όλοι οι κυβερνητικοί σχεδιασμοί που στηρίζονται πρωτίστως στην επικοινωνία, είτε αυτό αφορά τη μαγική εικόνα μιας χώρας σε διαρκή ανάπτυξη και ευημερία, είτε αυτό αφορά τον τρόπο που φαντασιώνονται ότι μπορούν να «στοχοποιήσουν» τους αντιπάλους τους και να τους «αποδομήσουν», έχουν όρια και αυτά έχουν να κάνουν με το πολύ απλό γεγονός ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος της κοινωνίας αισθάνεται ότι η ζωή του έχει γίνει χειρότερη, πιο επισφαλής, το κόστος ζωής πιο μεγάλο, οι προοπτικές μικρότερες, η αίσθηση ότι το κράτος είναι πιο διεφθαρμένο και εχθρικό εντονότερη, όπως και ότι θα ήθελε να αλλάξουν τα πράγματα. Αυτά δεν είναι «συμβολισμοί», ούτε βέβαια είναι αποτελέσματα «τοξικότητας» στη «φούσκα» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Το ακριβώς αντίθετο: είναι εκεί όπου η «φούσκα» σπάει επειδή συγκρούεται με την πραγματικότητα και τα ερωτήματα που αυτή θέτει. Και την ώρα της κάλπης, σε πείσμα όλων των επικοινωνιολόγων, των «συμβούλων» και των spin doctors, εισαγόμενων και μη, θα είναι η πραγματικότητα που θα βαρύνει περισσότερο από την εικόνα.
Από την άλλη, όμως, όλα αυτά σημαίνουν ότι όποιος θέλει να είναι όντως το αντίπαλο δέος, δεν θα το κάνει μέσω της εικόνας ή της επικοινωνίας πρωτίστως. Σε τελική ανάλυση, θα το κάνει εάν πείσει ότι εκπροσωπεί όντως την εφικτή – δηλαδή πραγματική – πολιτική αλλαγή. Εάν, δηλαδή, πείσει, με τη σοβαρότητα του προγράμματος και την απουσία εύκολων – αλλά προφανώς ανέφικτων – συνθημάτων, ότι εάν ασκήσει τη διακυβέρνηση της χώρας θα μπορέσει όντως να λύσει προβλήματα και να κάνει αλλαγές που θα κάνουν τη ζωή των ανθρώπων καλύτερη: θα συγκρατήσει το κόστος ζωής, θα βοηθήσει επενδύσεις που θα φέρουν καλύτερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας, θα στηρίξει τη δημόσια παιδεία και υγεία και θα επαναφέρει ένα αίσθημα ασφάλειας. Με συγκεκριμένες προτάσεις, νομοσχέδια γραμμένα από πριν, και τεκμηρίωση του πώς θα βρεθούν οι απαραίτητοι πόροι. Χωρίς «ευκολίες» και χωρίς «δημιουργικές ασάφειες». Πάνω από όλα με επίγνωση ότι τις εκλογές κερδίζει τελικά αυτός που όντως μπορεί να κοιτάξει στα μάτια τον ψηφοφόρο και να τον πείσει ότι μπορεί να αναλάβει την ευθύνη της διακυβέρνησης.
in.gr
