Ενας άνθρωπος δεν μπορεί να επιστρέψει ίδιος στον τόπο από τον οποίο έφυγε. Το αληθινό ταξίδι του Οδυσσέα δεν λαμβάνει χώρα στις θάλασσες, αλλά μέσα στον ίδιο τον εαυτό του, γράφει σε ανάλυσή του για την Οδύσσεια ο τούρκος καθηγητής Bilal Sambur*.
Μερικές ιστορίες δεν παλιώνουν ποτέ. Επειδή δεν αφηγούνται το παρελθόν, αλλά την πορεία της ανθρωπότητας. Η Οδύσσεια του Ομήρου είναι ένα παράδειγμα.
Το πραγματικό ερώτημα του Οδυσσέα δεν είναι «Πώς θα επιστρέψω στην Ιθάκη;» αλλά «Ποιος θα επιστρέψω στην Ιθάκη;»
Στην ιστορία του Οδυσσέα, υπάρχουν θεοί. Αλλά αυτοί οι θεοί δεν είναι τέλειοι…
Ο λόγος που τη διαβάζουμε ακόμα, χιλιάδες χρόνια μετά, δεν οφείλεται στο ότι αναφέρεται σ’ έναν βασιλιά που επιστρέφει από την Τροία στην Ιθάκη.
Η Οδύσσεια είναι ένα από τα παλαιότερα και πιο ισχυρά σύμβολα του αγώνα της ανθρωπότητας με τον πόλεμο, τη δύναμη, τους θεούς, την αγάπη, τη μνήμη και την ίδια της την ύπαρξη.
Μία από τις μεγαλύτερες ιστορίες του ανθρώπου, που δεν αποτελεί στην πραγματικότητα μια ιστορία πολέμου, αλλά μια ιστορία επιστροφής στην πατρίδα.
Η επιστροφή του Οδυσσέα, ωστόσο, δεν είναι μια συνηθισμένη επιστροφή. Επειδή ένας άνθρωπος δεν μπορεί να επιστρέψει ίδιος στον τόπο από τον οποίο έφυγε.
Ο χρόνος τον αλλάζει, ο πόλεμος τον πληγώνει, η αγάπη τον μεταμορφώνει, η απώλεια τον μειώνει.
Επομένως, το πραγματικό ερώτημα του Οδυσσέα δεν είναι «Πώς θα επιστρέψω στην Ιθάκη;» αλλά «Ποιος θα επιστρέψω στην Ιθάκη;»
Ηρωας της διάνοιας
Αυτό είναι που κάνει τον Οδυσσέα ακόμα σύγχρονο. Είναι ένας ήρωας της διάνοιας, όχι της ωμής βίας. Κατακτά τον κόσμο όχι με ωμή βία, αλλά με πνεύμα.
Δεν αντιμετωπίζει τέρατα μόνο με σπαθί. Χρησιμοποιεί την ευφυΐα του, το μυαλό του και τη στρατηγική του.
Οι άνθρωποι δεν είναι τα πιο δυνατά, τα πιο γρήγορα ή τα πιο ανθεκτικά πλάσματα. Αλλά μπορούν να σκεφτούν, να κατανοήσουν και να ξεπεράσουν τους περιορισμούς τους.
Ο άνθρωπος γίνεται άνθρωπος όχι επειδή κυριαρχεί στη φύση, αλλά επειδή μπορεί να την κατανοήσει.
Εδώ, ο Οδυσσέας αντιμετωπίζει έναν από τους μεγάλους πνευματικούς κινδύνους της ανθρωπότητας:
Την επιθυμία να περιοριστεί η ζωή σε αμετάβλητους κανόνες, αδιαμφισβήτητες εντολές και στα καθιερωμένα πρότυπα του παρελθόντος.
Ορισμένες αντιλήψεις θέλουν τον άνθρωπο όχι ως δημιουργό της δικής του ζωής, αλλά ως υπάκουο φορέα μιας τάξης που έχει εγκαθιδρυθεί στο παρελθόν.
Το μεγαλείο
Ο άνθρωπος αλλάζει, η κοινωνία αλλάζει, η γνώση αλλάζει· αλλά υπάρχει η επιθυμία να παραμείνει μια παρελθούσα τάξη σε ένα αμετάβλητο για πάντα καθεστώς.
Ο Οδυσσέας, όμως, είναι άνθρωπος του ταξιδιού, όχι των αλυσίδων.
Κάθε δογματική αποδοχή που αποξενώνει τον άνθρωπο από τον δικό του νου, το σώμα του, τις επιθυμίες του, την ελευθερία του, και απολυτοποιεί μια ιστορική καθεστηκυία τάξη, αρνείται την ικανότητα του ανθρώπου να προοδεύει.
Προκύπτει έτσι το θεμελιώδες πρόβλημα μιας κανονιστικής, ιερής και απολυταρχικής αντιδραστικοποίησης: η επιβολή μιας αμετάβλητης τάξης του παρελθόντος σε μια μεταβαλλόμενη ζωή.
Ωστόσο, ο άνθρωπος δεν είναι αιχμάλωτος του παρελθόντος, αλλά οικοδόμος του μέλλοντος.
Η Οδύσσεια είναι ένα από τα παλαιότερα και πιο ισχυρά σύμβολα του αγώνα της ανθρωπότητας…
Στην ιστορία του Οδυσσέα, υπάρχουν θεοί. Αλλά αυτοί οι θεοί δεν είναι τέλειοι. Ζηλεύουν, θυμώνουν, τιμωρούν και παρεμβαίνουν. Είναι σαν δυναμικές μορφές που μεταφέρονται στους ουρανούς.
Κι εδώ αναδύεται το μεγαλείο της Οδύσσειας: ακόμη και στον κόσμο των θεών, ο άνθρωπος δεν εξαφανίζεται εντελώς.
Πολιτική φιγούρα
Υπάρχει η μοίρα, αλλά υπάρχει και η επιλογή. Υπάρχει η δύναμη, αλλά υπάρχει και η αντίσταση. Υπάρχουν οι θεοί, αλλά υπάρχει και η ανθρώπινη ευθύνη.
Η ελευθερία δεν είναι ένας κόσμος χωρίς εμπόδια. Η ελευθερία είναι η ικανότητα να λαμβάνεις αποφάσεις παρόλα τα εμπόδια.
Ο Οδυσσέας δεν είναι ποτέ εντελώς ελεύθερος, αλλά και ποτέ δεν παραδίδεται εντελώς.
Επομένως, δεν είναι μόνο μια μυθολογική φιγούρα, αλλά και μια πολιτική. Είναι ένας βασιλιάς που πληρώνει το τίμημα της εξουσίας.
Νικάει στην Τροία, αλλά βλέπει ότι η νίκη δεν θεραπεύει το ανθρώπινο πνεύμα.
Οι πόλεμοι κερδίζονται· οι άνθρωποι πεθαίνουν. Ενας βασιλιάς παίρνει μια απόφαση· οι στρατιώτες σωριάζονται στο έδαφος. Ενα έθνος ανακοινώνει τη νίκη· μητέρες, σύζυγοι και παιδιά μένουν πίσω.
Η επιστροφή του Οδυσσέα στην πατρίδα, επομένως, δεν είναι η θριαμβευτική πορεία ενός ήρωα πολέμου.
Είναι η επιστροφή ενός ανθρώπου που αμφισβητεί τον εαυτό του μετά τον πόλεμο.
Το πραγματικό ζήτημα
Επειδή το πραγματικό ζήτημα δεν είναι η νίκη στον πόλεμο, αλλά το να ξέρεις πώς να ζεις μετά τον πόλεμο. Η νίκη στον πόλεμο είναι εύκολη· η ζωή στην ειρήνη είναι δύσκολη.
Η Πηνελόπη δεν είναι η σιωπηλή φιγούρα σε αυτήν την ιστορία. Δεν είναι απλώς η γυναίκα που περιμένει.
Ενώ ο Οδυσσέας ταξιδεύει στις θάλασσες, η Πηνελόπη αντιστέκεται στον χρόνο που κυλάει.
Αγωνίζεται να διατηρήσει την αποφασιστικότητά της εν μέσω της δομής εξουσίας που έχουν καθιερώσει οι άνδρες.
Επομένως, η αφοσίωσή της δεν είναι παθητική αναμονή, αλλά ένας αγώνας να διατηρήσει τη δική της υπόσταση.
Η αγάπη δεν αφορά δύο ανθρώπους που κατέχουν ο ένας τον άλλον.
Η αγάπη αφορά δύο ελεύθερους ανθρώπους που αναγνωρίζουν ο ένας την ελευθερία του άλλου.
Ο Τηλέμαχος, από την άλλη πλευρά, αντιπροσωπεύει όλους τους νέους που προσπαθούν να απελευθερωθούν από τη σκιά του πατέρα τους.
«Ποιος είμαι;»
Κάποια στιγμή, ένα άτομο πρέπει να αναρωτηθεί: «Ποιος είμαι; Το άτομο που κληρονόμησε τη ζωή μου ή το άτομο που χτίζει τη δική του ζωή;»
Ενώ ο Οδυσσέας επιστρέφει σπίτι, ο Τηλέμαχος αναζητά να βρει τον εαυτό του. Το ταξίδι του ενός είναι μια επιστροφή στο παρελθόν, του άλλου είναι μια γέννηση για το μέλλον.
Ο Οδυσσέας είναι η προσωποποίηση της ανθρωπότητας, που υποχρεούται να ξεκινήσει ένα ταξίδι…
Ο Οδυσσέας είναι επίσης ο σημερινός άνθρωπος. Αποξενωμένος από την πατρίδα του, διαιρεμένος στις πολλές ταυτότητες, παγιδευμένος ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον…
Ολοι αναζητούμε μια Ιθάκη. Αλλά το πραγματικό σπίτι ενός ανθρώπου δεν είναι μια γεωγραφία. Η Ιθάκη είναι η επιθυμία να γίνει κανείς το υποκείμενο της ζωής του.
Το πραγματικό ταξίδι του Οδυσσέα δεν λαμβάνει χώρα στις θάλασσες, αλλά μέσα στον ίδιο τον εαυτό του.
Τελικά, δεν επιστρέφει απλώς στην Ιθάκη. Επιστρέφει ως ένα άτομο που έχει αποστασιοποιηθεί από τον προηγούμενο εαυτό του, έχει πληγωθεί, έχει αλλάξει και έχει ξαναγεννηθεί.
Η αληθινή Ιθάκη
Ετσι είναι και οι άνθρωποι. Η ζωή μάς στέλνει σε ένα ταξίδι. Μας κάνει να χάνουμε τον εαυτό μας, μας πληγώνει, μας κάνει να ερωτευόμαστε, μας εξαπατά. Και μετά, μια μέρα, επιστρέφουμε.
Οταν όμως επιστρέφουμε, συνειδητοποιούμε ότι αυτό που ψάχνουμε δεν είναι το παλιό μας σπίτι.
Αυτό που πραγματικά ψάχνουμε είναι η ελευθερία να ξαναχτίσουμε τον εαυτό μας.
Ισως ολόκληρη η ιστορία του Οδυσσέα μπορεί να συνοψιστεί σε μία μόνο πρόταση: Δεν επιστρέφει κανείς σπίτι· αναδημιουργεί τον εαυτό του καθ’ όλη τη διάρκεια του ταξιδιού.
Οι θεοί μπορούν να αποφασίσουν. Οι βασιλιάδες μπορούν να κυβερνήσουν. Η μοίρα μπορεί να δοκιμάσει. Η ιστορία μπορεί να πληγώσει. Τα δόγματα του παρελθόντος μπορεί να πισωγυρίσουν την ανθρωπότητα.
Αλλά εν μέσω όλων αυτών, η ανθρωπότητα δεν πρέπει να εγκαταλείψει τον αγώνα να είναι το υποκείμενο της δικής της ζωής.
Επειδή η αληθινή Ιθάκη της ανθρωπότητας δεν είναι ένα νησί, αλλά η δυνατότητα να είναι η ίδια ελεύθερη.
Ο Οδυσσέας δεν είναι απλώς ένας ήρωας του παρελθόντος. Είναι η προσωποποίηση της ανθρωπότητας, που υποχρεούται να ξεκινήσει ένα ταξίδι.
Το καθήκον της ανθρωπότητας δεν είναι να επαναλαμβάνει για πάντα μια καθεστηκυία τάξη του παρελθόντος, αλλά να δημιουργεί το δικό της μέλλον.
Διότι ο άνθρωπος δεν είναι παθητικός φορέας ενός πεπρωμένου, είναι το δημιουργικό υποκείμενο της δικής του ζωής και του μέλλοντός του.
*Ο Δρ Bilal Sambur είναι Διευθυντής του Κέντρου Μελετών για τη Θρησκεία και την Ελευθερία στην Ενωση για τη Φιλελεύθερη Σκέψη στην Αγκυρα της Τουρκίας. Είναι επίσης αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Süleyman Demirel, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Yıldırım Beyazıt και επικεφαλής του Τμήματος Ψυχολογίας και αντιπρύτανης του Ινστιτούτου Μεταπτυχιακών Σπουδών
Ο Δρ Bilal Sambur (φωτογραφία από kurdistan24.net)
