Το φαινόμενο να ξυπνά κανείς ξαφνικά μέσα στη νύχτα –και ιδιαίτερα γύρω στις 3 τα ξημερώματα– δεν θεωρείται πλέον από την επιστήμη απλή διαταραχή ύπνου, αλλά πιθανό απομεινάρι ενός πολύ παλαιότερου ανθρώπινου ρυθμού ζωής.
Όπως επισημαίνεται σε επιστημονικές αναλύσεις βρετανικών ερευνητικών ομάδων, ο συνεχόμενος οκτάωρος ύπνος είναι σχετικά πρόσφατη κοινωνική συνήθεια και όχι ο φυσικός τρόπος με τον οποίο λειτουργούσε το ανθρώπινο σώμα επί χιλιάδες χρόνια. Για μεγάλο μέρος της ιστορίας, ο ύπνος ήταν διπλός: χωριζόταν σε δύο ξεχωριστές φάσεις μέσα στη νύχτα.
Στο παρελθόν, οι άνθρωποι κοιμούνταν λίγο μετά τη δύση του ήλιου, ξυπνούσαν για μία ή δύο ώρες στη μέση της νύχτας και στη συνέχεια επέστρεφαν για δεύτερο ύπνο μέχρι το πρωί. Αυτό το ενδιάμεσο διάστημα δεν θεωρούνταν πρόβλημα. Αντίθετα, αξιοποιούνταν για προσευχή, σκέψη, μικρές εργασίες ή κοινωνική επαφή.
Η σταδιακή εξαφάνιση αυτού του μοτίβου συνδέεται κυρίως με την επέκταση του τεχνητού φωτός. Από τις λάμπες πετρελαίου μέχρι τον ηλεκτρισμό, η νύχτα άρχισε να «γεμίζει» δραστηριότητες, με αποτέλεσμα το ανθρώπινο βιολογικό ρολόι να προσαρμοστεί σε έναν ενιαίο, συνεχή ύπνο.
Ωστόσο, πειράματα χωρίς τεχνητό φως δείχνουν ότι το σώμα τείνει να επιστρέφει αυθόρμητα στο παλιό διφασικό μοντέλο, με φυσικά ξυπνήματα μέσα στη νύχτα. Παρόμοια μοτίβα έχουν παρατηρηθεί ακόμη και σήμερα σε απομονωμένες αγροτικές κοινωνίες, όπου η ζωή παραμένει πιο κοντά στους φυσικούς κύκλους του ήλιου.
Οι ερευνητές τονίζουν επίσης ότι το φως δεν επηρεάζει μόνο τον ύπνο, αλλά και τη διάθεση και την αντίληψη του χρόνου. Η έλλειψη φυσικού φωτός, ιδίως τον χειμώνα, δυσκολεύει τον συγχρονισμό του οργανισμού, ενώ το πρωινό φως παίζει καθοριστικό ρόλο στο «ξεκίνημα» του σώματος, ρυθμίζοντας ορμόνες που σχετίζονται με την εγρήγορση και την ξεκούραση.
Σε πειραματικές συνθήκες, όταν άνθρωποι στερούνται ρολόγια και φυσικό φως, χάνουν σταδιακά την αίσθηση της διάρκειας του χρόνου, με τις σκοτεινές συνθήκες να κάνουν τα χρονικά διαστήματα να μοιάζουν μεγαλύτερα και πιο βαριά ψυχολογικά.
Σύμφωνα με τους ειδικούς, τα σύντομα ξυπνήματα μέσα στη νύχτα είναι απόλυτα φυσιολογικά και συμβαίνουν συχνά στις αλλαγές των σταδίων του ύπνου. Το πρόβλημα δημιουργείται όταν αυτά συνοδεύονται από άγχος και προσήλωση στο ρολόι, κάτι που ενισχύει την εγρήγορση και δυσκολεύει την επαναφορά στον ύπνο.
Η σύγχρονη προσέγγιση στη διαχείριση της αϋπνίας προτείνει ήπιες πρακτικές αποφόρτισης, όπως η απομάκρυνση από το κρεβάτι για λίγο όταν ο ύπνος δεν επανέρχεται, ώστε να μειώνεται η ψυχολογική πίεση.
Το συμπέρασμα των επιστημόνων είναι πως το ξύπνημα μέσα στη νύχτα ίσως δεν αποτελεί δυσλειτουργία, αλλά μια «μνήμη» του ανθρώπινου οργανισμού από μια εποχή όπου η νύχτα δεν ήταν ενιαία, αλλά χωρισμένη σε δύο φυσικά κομμάτια ύπνου.
