27 Ιουνίου 2015 – 27 Ιουνίου 2025: Δέκα χρόνια από το δημοψήφισμα που άλλαξε την Ελλάδα
Το «Όχι» που έγινε «Ναι», οι κλειστές τράπεζες, ο πανικός στα ΑΤΜ και η πολιτική κυβίστηση της κυβέρνησης Τσίπρα – Μια εβδομάδα που σημάδεψε τη σύγχρονη Ιστορία
Δέκα χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τη νύχτα της 27ης Ιουνίου 2015, όταν ο πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας ανακοίνωσε στον ελληνικό λαό τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για την πρόταση των δανειστών. Ήταν η αρχή μιας ασύλληπτης αλυσίδας γεγονότων, που μέσα σε μόλις επτά ημέρες γονάτισαν την ελληνική κοινωνία, διαίρεσαν τη χώρα στα δύο και κατέληξαν σε μια από τις μεγαλύτερες πολιτικές ανατροπές της μεταπολιτευτικής περιόδου.
Η προαναγγελία της σύγκρουσης
Η Ελλάδα είχε ήδη περάσει πέντε μήνες διαπραγματεύσεων της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ με τους «θεσμούς». Το δεύτερο μνημόνιο έληγε σε τρεις ημέρες και οι απαιτήσεις των δανειστών θεωρούνταν ασφυκτικές. Οι Βρυξέλλες ζητούσαν νέα μέτρα λιτότητας. Η κυβέρνηση Τσίπρα, αντί να υπογράψει τη συμφωνία, έριξε τη μπάλα στο γήπεδο του λαού: δημοψήφισμα.
Το βράδυ του αιφνιδιασμού
Λίγο μετά τα μεσάνυχτα, με έκτακτο διάγγελμα, ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος στις 5 Ιουλίου, καλώντας τους πολίτες να απορρίψουν την πρόταση των δανειστών. Χωρίς προηγούμενη συνεννόηση με τους εταίρους, χωρίς νομική διασφάλιση για την παραμονή στο ευρώ, χωρίς παράταση του προγράμματος, η απόφαση προκάλεσε πανικό.
Τα ATM κατακλύστηκαν μέσα στη νύχτα, σε σκηνές που θύμιζαν πτώχευση. Η κοινωνία ξύπνησε σε ένα τοπίο αβεβαιότητας – και η πολιτική σκηνή βρέθηκε αντιμέτωπη με τη θύελλα.
Η Βουλή, η Χρυσή Αυγή και το τυπικό του Συντάγματος
Το Σάββατο 27 Ιουνίου η Βουλή ενέκρινε τη διεξαγωγή του δημοψηφίσματος με 178 ψήφους υπέρ. Ανάμεσα στους υποστηρικτές, εκτός από τους βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ και των ΑΝΕΛ, βρέθηκαν και οι βουλευτές της Χρυσής Αυγής, γεγονός που προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων.
Η Νέα Δημοκρατία, το ΠΑΣΟΚ, το Ποτάμι και το ΚΚΕ καταψήφισαν, κάνοντας λόγο για αντισυνταγματικότητα, ενώ οι τόνοι στη Βουλή εκτοξεύθηκαν. Ο Αντώνης Σαμαράς προειδοποίησε πως το ερώτημα δεν είναι τεχνικό αλλά υπαρξιακό: ευρώ ή δραχμή.
Το Grexit επιστρέφει – Η Ευρώπη απομονώνει την Ελλάδα
Οι Ευρωπαίοι εταίροι εμφανίστηκαν έκπληκτοι και οργισμένοι. Στο Eurogroup της επομένης, ο Γιάνης Βαρουφάκης αποπέμφθηκε από τη συνεδρίαση. Οι υπουργοί Οικονομικών της ευρωζώνης συζήτησαν χωρίς την Ελλάδα για πρώτη φορά την προστασία της Ευρώπης από το «ελληνικό πρόβλημα».
Ο Ζαν-Κλωντ Γιούνκερ δήλωσε «προδομένος», ο Σόιμπλε μίλησε για τέλος των διαπραγματεύσεων, και οι αγορές αντέδρασαν με τρόμο. Ο φόβος του Grexit, της εξόδου της Ελλάδας από το ευρώ, δεν ήταν πλέον απλή εικασία.
Capital Controls – Το σοκ των κλειστών τραπεζών
Στις 28 Ιουνίου ανακοινώθηκε τραπεζική αργία και έλεγχος κεφαλαίων. Οι τράπεζες έκλεισαν και οι πολίτες μπορούσαν να σηκώνουν μόλις 60 ευρώ την ημέρα. Η εικόνα ηλικιωμένων μπροστά σε κλειστά υποκαταστήματα έγινε παγκόσμιο σύμβολο μιας χώρας που βρέθηκε στο χείλος του γκρεμού.
Τα capital controls διήρκεσαν χρόνια και σφράγισαν την εμπιστοσύνη των πολιτών στο τραπεζικό σύστημα. Ήταν η πιο σκοτεινή εβδομάδα της ελληνικής οικονομίας από τη Μεταπολίτευση και μετά.
Ο διχασμός και η «γιορτή της Δημοκρατίας»
Η καμπάνια του «Όχι» χτίστηκε πάνω σε λέξεις όπως αξιοπρέπεια, λαϊκή κυριαρχία, εθνική υπερηφάνεια. Η καμπάνια του «Ναι» προειδοποιούσε για καταστροφή, φτώχεια και δραχμή. Η κοινωνία διχάστηκε, τα ΜΜΕ πήραν θέση, η δημόσια σφαίρα πλημμύρισε από πάθος, φόβο και υπαρξιακά διλήμματα.
Στις 5 Ιουλίου, 6,1 εκατομμύρια πολίτες προσήλθαν στις κάλπες. Το 61,31% ψήφισε «Όχι», 38,69% «Ναι». Το στρατόπεδο του Τσίπρα πανηγύρισε, αλλά μόλις για λίγο.
Το «Όχι» που έγινε «Ναι»
Μέσα σε 10 ημέρες, το λαϊκό «Όχι» μετατράπηκε σε κυβερνητικό «Ναι». Ο Αλέξης Τσίπρας αποδέχθηκε νέο, τρίτο μνημόνιο στις 13 Ιουλίου. Η «kolotoumba» καταγράφηκε στη διεθνή πολιτική βιβλιογραφία. Ο Βαρουφάκης παραιτήθηκε. Ο ΣΥΡΙΖΑ διασπάστηκε. Η κυβέρνηση ψήφισε το τρίτο μνημόνιο και προκήρυξε εκλογές.
Ο ΣΥΡΙΖΑ τις κέρδισε και πάλι – αυτή τη φορά όμως, ως κυβέρνηση μνημονίου.
Συμπέρασμα – Δέκα χρόνια μετά
Το δημοψήφισμα του 2015 παραμένει ένα από τα πιο πολυσυζητημένα γεγονότα της σύγχρονης πολιτικής ιστορίας της Ελλάδας. Άλλοι το χαρακτηρίζουν κορυφαία στιγμή λαϊκής έκφρασης, άλλοι επικίνδυνο θεσμικό τυχοδιωκτισμό. Ίσως ήταν και τα δύο.
Το βέβαιο είναι πως αποτέλεσε το αποκορύφωμα της δεκαετούς κρίσης, έναν καθρέφτη του διχασμού, της ελπίδας, αλλά και της πολιτικής αβεβαιότητας που σφράγισε τη μεταμνημονιακή Ελλάδα.
