Η Ελληνική Επανάσταση δεν ήταν μια στιγμιαία «έμπνευση» ούτε ένα ενιαίο, καθαρό αφήγημα. Ήταν αποτέλεσμα συγκρούσεων, κοινωνικών αντιθέσεων και ανθρώπων που για χρόνια ζούσαν στο περιθώριο της εξουσίας. Αν θέλουμε να τιμήσουμε πραγματικά το έθνος, οφείλουμε να κοιτάξουμε την Ιστορία χωρίς ωραιοποιήσεις — ούτε προς τα πάνω, ούτε προς τα κάτω.
Η σπίθα: οι κλέφτες και οι αρματολοί
Οι πρώτοι που σήκωσαν πραγματικά το βάρος της αντίστασης δεν ήταν θεσμοί, αλλά άνθρωποι εκτός συστήματος: οι κλέφτες και οι αρματολοί.
- Οι κλέφτες ζούσαν στα βουνά, συχνά ως φυγάδες, σε σύγκρουση με την εξουσία.
- Οι αρματολοί, αν και αρχικά διορισμένοι από τους Οθωμανούς, πολλές φορές συνεργάζονταν ή περνούσαν στο πλευρό των κλεφτών.
- Δεν ξεκίνησαν με εθνική συνείδηση, αυτή διαμορφώθηκε σταδιακά μέσα από τη δράση τους και τις συγκρούσεις.
Αυτοί οι άνθρωποι αποτέλεσαν, όπως έγραψε ο Μακρυγιάννης, «τη μαγιά της λευτεριάς». Δεν ήταν άγιοι ήταν σκληροί, συχνά βίαιοι, αλλά ελεύθεροι. Και κυρίως: ΔΕΝ ήταν βολεμένοι.
Η Εκκλησία: ένας ρόλος πιο σύνθετος απ’ όσο λέγεται
Η εύκολη αφήγηση είτε αγιογραφική είτε αποδομητική δεν αποδίδει την πραγματικότητα.
- Υπήρξαν κληρικοί που πολέμησαν και θυσιάστηκαν.
- Όμως ο ανώτερος κλήρος είχε συχνά σχέση διαχείρισης με την οθωμανική εξουσία, στο πλαίσιο του συστήματος των ραγιάδων.
- Η Εκκλησία κατείχε μεγάλες εκτάσεις και συμμετείχε σε φορολογικούς μηχανισμούς της εποχής.
Αυτό δεν σημαίνει «προδοσία» ούτε «ηρωισμό» απόλυτο. Σημαίνει κάτι πιο δύσκολο να ειπωθεί: ότι η Εκκλησία ήταν θεσμός εξουσίας μέσα σε ένα καθεστώς και λειτούργησε ανάμεσα σε επιβίωση, συμβιβασμό και σε ορισμένες περιπτώσεις αντίσταση.
Το «κρυφό σχολειό»: μνήμη ή ιστορικό γεγονός;
Εδώ τα πράγματα είναι ακόμη πιο ξεκάθαρα:
- Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι δεν υπάρχουν αποδείξεις για συστηματική ύπαρξη «κρυφών σχολείων».
- Η αφήγηση διαμορφώθηκε κυρίως μετά την Επανάσταση ως εθνικός μύθος.
- Υπήρχαν ελληνικά σχολεία που λειτουργούσαν κανονικά, ιδιαίτερα από τον 17ο-18ο αιώνα.
- Ακόμη και όσοι το δέχονται, το χαρακτηρίζουν σποραδικό και όχι γενικευμένο φαινόμενο.
Άρα; Το «κρυφό σχολειό» είναι περισσότερο σύμβολο εθνικής επιβίωσης παρά τεκμηριωμένη ιστορική πραγματικότητα.
Οι εσωτερικοί εχθροί: κοτζαμπάσηδες και εξουσία
Η Επανάσταση δεν ήταν μόνο Έλληνες εναντίον Τούρκων. Ήταν και:
- κλέφτες και αρματολοί εναντίον προεστών (κοτζαμπάσηδων)
- λαϊκά στρώματα εναντίον τοπικών ελίτ
Οι συγκρούσεις μεταξύ αρματολών και προεστών ήταν συχνές και βίαιες ήδη πριν το 1821.
Οι κοτζαμπάσηδες, τοπικοί άρχοντες, φοροεισπράκτορες και διαμεσολαβητές είχαν λόγους να φοβούνται την ανατροπή. Και πολλοί από αυτούς τελικά πρωταγωνίστησαν και στο νέο κράτος.
Η επόμενη μέρα: τι έκανε το ελληνικό κράτος στους ήρωές του
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο πικρή αλήθεια.
Οι άνθρωποι που σήκωσαν την Επανάσταση:
- φυλακίστηκαν
- περιθωριοποιήθηκαν
- δολοφονήθηκαν πολιτικά ή και φυσικά
Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης φυλακίστηκε από το ίδιο το ελληνικό κράτος.
Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης συγκρούστηκε με την πολιτική εξουσία της εποχής.
Δεν ήταν «παρεξήγηση». Ήταν σύγκρουση δύο κόσμων: του αντάρτη και του κράτους.
Από τότε μέχρι σήμερα: οι «κλέφτες» αλλάζουν μορφή
Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά συχνά… θυμίζει.
- Τότε υπήρχαν κλέφτες των βουνών.
- Σήμερα υπάρχουν «κλέφτες» της εξουσίας.
Τότε υπήρχαν κοτζαμπάσηδες.
Σήμερα υπάρχουν πολιτικοί και οικονομικοί διαμεσολαβητές.
Τότε υπήρχαν «γιοσουφάκια» της εξουσίας.
Σήμερα υπάρχουν πρόθυμοι υπηρέτες κάθε συστήματος.
Η διαφορά;
Τότε κάποιοι πολεμούσαν για να σπάσουν το σύστημα.
Σήμερα πολλοί αγωνίζονται για να μπουν μέσα σε αυτό.
Πατριωτισμός χωρίς ψέματα
Ο πραγματικός πατριωτισμός δεν χρειάζεται μύθους για να σταθεί.
Χρειάζεται αλήθεια.
Η Επανάσταση του 1821:
- δεν ξεκίνησε από έναν θεσμό
- δεν ήταν «καθαρή»
- δεν ήταν ενιαία
Ξεκίνησε από ανθρώπους σκληρούς, αντιφατικούς, ελεύθερους.
Και ίσως αυτό είναι το πιο εθνικό στοιχείο απ’ όλα:
ότι η ελευθερία δεν γεννιέται από την τάξη, αλλά από τη σύγκρουση.
ΜΑΡΚΟΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ
