Οι ιστορίες για το τέλος του κόσμου δεν μοιάζουν πια με μακρινές φαντασιώσεις — διαβάζονται όλο και περισσότερο σαν προειδοποιήσεις. Μέσα από την περιβαλλοντική λογοτεχνία, και ειδικά την οικο-δυστοπία, συγγραφείς από διαφορετικές γωνιές του πλανήτη επιχειρούν να δώσουν μορφή σε ένα μέλλον που ήδη διαφαίνεται: έναν κόσμο πιο άνισο, πιο μολυσμένο και λιγότερο βιώσιμο. Τα βιβλία αυτά δεν λειτουργούν μόνο ως αφήγηση, αλλά και ως τρόπος κατανόησης της απώλειας ενός σταθερού κλίματος.
Στο νέο βιβλίο Nature’s Return, ο Καθηγητής Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο του Νιούκασλ, Άλαστερ Μπόνετ πώς, την ώρα που στη Δύση ενισχύονται οι αντι-περιβαλλοντικές φωνές, σε χώρες της Αφρικής και της Ασίας διαμορφώνεται ένα πολυφωνικό και ιδιαίτερα επείγον λογοτεχνικό τοπίο γύρω από την οικολογική κρίση.
Από την Κίνα και την Ταϊβάν έως τη Νιγηρία και την Ινδία, οι ιστορίες αυτές αποκτούν ξεχωριστό βάρος και διαφορετικές αποχρώσεις.
Κίνα και Ταϊβάν
«Είστε έντομα» — αυτό είναι το παγερό μήνυμα που απευθύνουν οι εξωγήινοι στην τριλογία του Λιου Τσιξίν, Remembrance of Earth’s Past, ένα από τα πιο εμβληματικά έργα σύγχρονης επιστημονικής φαντασίας. Η τηλεοπτική μεταφορά του Netflix, The Three-Body Problem, αναμένεται να επιστρέψει με δεύτερη σεζόν στα τέλη του 2026.
Η αφήγηση του Λιου εμπεριέχει μια έντονη ιδέα περιβαλλοντικής «ανταπόδοσης», η οποία συνδέεται με τον «πόλεμο κατά της φύσης» την εποχή του Μάο — μια περίοδο που σημάδεψε βαθιά το τοπίο μέσω εκτεταμένων παρεμβάσεων, όπως μαζικά αρδευτικά έργα και αποψίλωση, στο όνομα της οικονομικής ανάπτυξης.
Το έργο του εντάσσεται σε μια ευρύτερη οικολογική στροφή της κινεζικής κουλτούρας. Οι κριτικοί Γιουέ Ζου και Σι Λιου επισημαίνουν ότι τέτοιες αφηγήσεις εστιάζουν σε φαινόμενα όπως η ανεξέλεγκτη ρύπανση, η έλλειψη νερού, η εξάντληση των φυσικών πόρων, ο υπερπληθυσμός και τα ηλεκτρονικά απόβλητα.
Η Κάρα Χίλι, από το Wabash College στην Ιντιάνα, παρατηρεί ότι, ενώ στο παρελθόν οι Κινέζοι διανοούμενοι χρησιμοποιούσαν την ιστορία για να σχολιάσουν το παρόν, σήμερα στρέφονται στο μέλλον για τον ίδιο σκοπό.
Στο Waste Tide του Τσεν Τσιουφάν, η επιστημονική φαντασία χαρακτηρίζεται ως «ο μεγαλύτερος ρεαλισμός της εποχής μας». Το σκηνικό είναι ένα νησί πνιγμένο στα ηλεκτρονικά σκουπίδια, όπου ζουν μετανάστες, συμμορίες και μεταλλαγμένοι άνθρωποι. «Αυτό το νησί δεν έχει καμία ελπίδα. Ο αέρας, το νερό, το έδαφος και οι άνθρωποι έχουν βυθιστεί στα σκουπίδια για υπερβολικά πολύ καιρό», αναφέρεται χαρακτηριστικά.
Το ζήτημα των τεχνολογικών αποβλήτων μπορεί να έχει ιδιαίτερη ένταση στην Κίνα, όμως η θεματική του αγγίζει παγκόσμιο κοινό. Αυτό εξηγεί και το αυξανόμενο ενδιαφέρον για έργα από την Ταϊβάν, όπως το The Membranes του Τσι Τα-γουέι και το The Man with the Compound Eyes του Γου Μινγκ-γι.
Νιγηρία
Στο Lost Ark Dreaming του Σούγι Ντέιβις Οκουνγκμπόουα, η κλιματική κρίση έχει ήδη μετατραπεί σε καταστροφή: το Λάγος έχει βυθιστεί και οι επιζώντες ζουν στοιβαγμένοι στο Pinnacle, έναν τεράστιο, μισοβυθισμένο ουρανοξύστη. Οι εύποροι κατοικούν στους ανώτερους ορόφους, απομονωμένοι και προστατευμένοι, ενώ οι φτωχότεροι βρίσκονται χαμηλότερα, αντιμέτωποι με τα νερά και τον αποκλεισμό.
Η οικο-δυστοπία εδώ, όπως και στην Κίνα, συνδέεται άμεσα με την ανισότητα και την ιστορική εμπειρία της αποικιοκρατίας. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται και έργα όπως το Noor της Ννέντι Οκοραφόρ και το War Girls του Τότσι Ονιεμπούτσι.
Ινδία
Στην Ινδία, συγγραφείς όπως η Λαβάνια Λακσμιναραγιάν (Analog/Virtual) και ο Βαρούν Τόμας Μάθιου (The Black Dwarves of the Good Little Bay) προσεγγίζουν την οικο-δυστοπία με τον δικό τους τρόπο.
Το δεύτερο έργο τοποθετείται στο 2041, σε μια μετα-Μουμπάι πραγματικότητα, όπου οι άνθρωποι έχουν συγκεντρωθεί σε ένα οχυρωμένο συγκρότημα που ονομάζεται Bombadrome, περικυκλωμένο από μια άγονη, κατεστραμμένη έκταση.
Η δυσπιστία απέναντι στην τεχνολογία αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο της ινδικής επιστημονικής φαντασίας. Παρ’ όλα αυτά, το νέο αυτό κύμα οικο-δυστοπιών δεν αναπτύσσεται απομονωμένα, αλλά αποτελεί μέρος μιας παγκόσμιας συζήτησης για το μέλλον.
Κατεστραμμένα τοπία, απώλεια βιοποικιλότητας και κύματα βιομηχανικών απορριμμάτων εμφανίζονται ξανά και ξανά σε αυτά τα έργα. Η κλιματική αλλαγή, ωστόσο, παραμένει η πιο κυρίαρχη απειλή, ιδιαίτερα σε αφηγήσεις από τη Νότια Ασία και την Αφρική.
Ο Αιγύπτιος συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας Εμάντ Ελ-Ντιν Άισα είχε διατυπώσει την άποψη ότι η δυστοπία είναι κυρίως δυτικό είδος, καθώς όσοι ζουν με πραγματικούς φόβους δεν χρειάζεται να τους επινοήσουν. Στην πράξη, όμως, φαίνεται πως ισχύει το αντίθετο: οι υπαρκτές αγωνίες δεν περιορίζουν τη φαντασία — την ενεργοποιούν.
Σήμερα, η δυστοπική φαντασία είναι βαθιά οικολογική, άμεσα συνδεδεμένη με το παρόν και ταυτόχρονα στραμμένη στο μέλλον, καλώντας μας να κοιτάξουμε κατάματα όσα έρχονται.
*Με πληροφορίες από: The Conversation
