Ανιχνεύοντας τη διαφορά ανάμεσα σε αξίες και αρχές: Μια κοινωνία που τις μπέρδεψε
του Σπύρου Μαυρολέων
Έμπνευση από τη σειρά «Έτερος Εγώ»
Πριν μιλήσουμε για τη σύγχυση που προκαλεί η λανθασμένη ερμηνεία αυτών των δύο εννοιών, ας βάλουμε τα πράγματα στη θέση τους:
Αξίες είναι τα βαθύτερα νοήματα και τα ιδανικά που δίνουν κατεύθυνση στη ζωή μας. Είναι ηθικά φορτισμένες σταθερές που δεν επιβάλλονται εξωτερικά αλλά καλλιεργούνται εσωτερικά. Παραδείγματα αξιών είναι η αγάπη, η φιλία, η αλήθεια, η αξιοπρέπεια, η ελευθερία, η αλληλεγγύη. Δεν ποσοτικοποιούνται, δεν επιβάλλονται και δεν ιεραρχούνται.
Αρχές, από την άλλη, είναι κανόνες συμπεριφοράς ή κατευθύνσεις που καθοδηγούν τη δράση μας, προερχόμενες είτε από προσωπικές πεποιθήσεις είτε από κοινωνικά/νομικά πλαίσια. Οι αρχές έχουν λειτουργική εφαρμογή: μπορούν να μπουν σε σύγκρουση και να αξιολογηθούν για το ποια υπερισχύει σε κάθε περίπτωση. Παραδείγματα αρχών: η ισονομία, η νομιμότητα, η δικαιοσύνη, η αντικειμενικότητα, η ευθυκρισία.
Οι αξίες μοιάζουν με το «γιατί» της ανθρώπινης ύπαρξης. Οι αρχές είναι το «πώς».
Σε μια από τις πιο διεισδυτικές σκηνές της σειράς «Έτερος Εγώ», διατυπώνεται με απλό και βαθύ τρόπο η διάκριση ανάμεσα στις αξίες και τις αρχές. «Οι αρχές έχουν ιεραρχία. Οι αξίες όχι. Οι αρχές μπορεί να συγκρουστούν μεταξύ τους και τότε μία υπερισχύει. Οι αξίες όμως δεν συγκρίνονται.»
Αυτό το απόσπασμα είναι κάτι πολύ περισσότερο από φιλοσοφική παρατήρηση – είναι διαγνωστικό εργαλείο για την κοινωνία μας. Γιατί αλήθεια, πόσες φορές δεν λέμε ή ακούμε: «Για μένα η φιλία είναι ανώτερη από τον έρωτα» ή «η οικογένεια πάνω απ’ όλα»; Κι όμως, αυτό που φαίνεται σαν προσωπική στάση, κρύβει μια παγίδα: την προσπάθεια να ιεραρχήσουμε το ανείεραρχο. Να κάνουμε σύγκριση εκεί που δεν επιτρέπεται.
Οι αξίες δεν μπαίνουν σε ζυγαριά. Δεν είναι ανταγωνιστικές ούτε μετρήσιμες. Δεν λέμε «το 80% είναι αγάπη και το 20% είναι ελευθερία» ούτε μπορούμε να πούμε «η δικαιοσύνη είναι πιο σημαντική από την καλοσύνη». Κάθε αξία είναι μοναδική, αυτόνομη, και λειτουργεί ως φάρος – όχι ως κανόνας.
Αντίθετα, οι αρχές λειτουργούν ιεραρχικά. Έχουν θέση, προτεραιότητες, και είναι εργαλεία οργάνωσης. Σε ένα νομικό σύστημα, για παράδειγμα, η αρχή της νομιμότητας μπορεί να έρθει σε σύγκρουση με την αρχή της αναλογικότητας. Τότε, κάποια από τις δύο υπερισχύει.
Και εδώ έρχεται η κρίσιμη διαπίστωση της σειράς: ποτέ μία αρχή δεν μπορεί να ακυρώσει μία αξία. Το βλέπουμε στην Αντιγόνη του Σοφοκλή. Ο βασιλιάς Κρέοντας θέτει την αρχή του νόμου. Η Αντιγόνη, όμως, υπακούει στην αξία της αγάπης προς τον αδελφό. «Δεν μπορείς να μου το απαγορεύσεις, βασιλιά. Δεν έχεις τέτοια δύναμη.»
Σήμερα, νομίζουμε πως έχουμε κρίση αξιών. Στην πραγματικότητα, έχουμε κρίση αντίληψης. Μπερδεύουμε την αξία με την αρχή. Προσπαθούμε να μετρήσουμε την αγάπη, να ποσοτικοποιήσουμε την εμπιστοσύνη, να ιεραρχήσουμε την αξιοπρέπεια. Και τότε, παύουν να είναι αξίες – γίνονται εργαλεία, κανόνες, ή ακόμα χειρότερα: όπλα εναντίον του άλλου.
Ο ήρωας της σειράς λέει ένα απλό παράδειγμα: «Ο σύντροφός σου σού λέει “σ’ αγαπώ” και εσύ ρωτάς: “Πόσο;”». Και μόνο αυτή η ερώτηση είναι η απόδειξη ότι πήρες μια αξία και την έκανες αρχή. Δηλαδή: πήρες το άπειρο και προσπάθησες να το μετρήσεις.
Η αγάπη δεν έχει μέτρο. Η φιλία δεν μπαίνει σε πίνακα κατάταξης. Η αλήθεια δεν συγκρίνεται με την καλοσύνη. Όταν αρχίσουμε να το θυμόμαστε αυτό, ίσως να σταματήσουμε να αναζητούμε σε λάθος σημεία τη «χαμένη μας ηθική».
Γιατί τελικά, όλα φαίνονται στον τρόπο που συμπεριφερόμαστε καθημερινά – όχι στις μεγάλες αποφάσεις, αλλά στις μικρές, σιωπηλές πράξεις που περνούν απαρατήρητες. Στο πώς μιλάμε στους φίλους μας, όταν δεν περιμένουμε τίποτα από αυτούς, και όμως είμαστε εκεί. Στο αν μπορούμε να δείξουμε αφοσίωση χωρίς ανταμοιβή, κατανόηση χωρίς όρους, στήριξη χωρίς αντάλλαγμα.
Στην οικογένειά μας, οι αρχές μπορεί να μας υπαγορεύουν τι “πρέπει” να κάνουμε – να βοηθήσουμε, να τιμήσουμε, να σεβαστούμε. Αλλά είναι οι αξίες που μας δείχνουν πώς το κάνουμε: με αγάπη, με ειλικρίνεια, χωρίς ιδιοτέλεια.
Στους συνεργάτες και συναδέλφους μας, ίσως λειτουργούμε βάσει επαγγελματικών αρχών: τυπικότητα, συνέπεια, δικαιοσύνη. Όμως, οι στιγμές που πραγματικά χτίζουν σχέσεις είναι αυτές που βασίζονται σε εμπιστοσύνη, σεβασμό και αλληλεγγύη – αξίες που δεν προβλέπονται σε κανέναν κανονισμό.
Ακόμα και στους γνωστούς ή στους «άλλους» – σε εκείνους που ίσως δεν θα συναντήσουμε ξανά – αποκαλυπτόμαστε. Εκεί φαίνεται αν λειτουργούμε από μηχανισμό, ή από ουσία. Αν μας ενδιαφέρει απλώς να “είμαστε σωστοί” ή να είμαστε ανθρώπινοι.
Οι αρχές ρυθμίζουν τη συμπεριφορά μας.
Οι αξίες αποκαλύπτουν ποιοι είμαστε.
Και ίσως, αν σταματήσουμε να τις μπερδεύουμε, αρχίσουμε και να τις τιμάμε.
